Liturgische voorwerpen en heilige vaten werden vanaf de eerste eeuwen van het christendom steeds belangrijker. Veel daarvan werden beschouwd als relikwieën, zoals de De Heilige Graal en de Lignum Crucis.
Het belang van de liturgische voorwerpen in de middeleeuwen blijkt niet alleen uit de voorwerpen die tot op de dag van vandaag bewaard zijn gebleven, maar ook uit talrijke schriftelijke bronnen: inventarissen van kerken waarin de aankopen of schenkingen van bepaalde liturgische voorwerpen werden vermeld, waaronder met name kostbare liturgische voorwerpen.
Tegenwoordig noemen we de voorwerpen die bij de liturgische eredienst worden gebruikt ‘heilige vaten’, die zich bevinden in direct contact met de eucharistie. Omdat ze heilig zijn, worden ze uitsluitend voor dat doel gebruikt en moeten ze door de bisschop of een priester worden gezegend voordat er met behulp daarvan een consecratie plaatsvindt.
Bovendien moeten zij over de nodige waardigheid beschikken om de Heilige Mis te vieren. Zoals uiteengezet in de Spaanse Bisschoppenconferentie –elke bisschoppenconferentie stelt haar eigen voorschriften inzake waardigheid vast op basis van de plaatselijke tradities– is het een vereiste dat ze vervaardigd zijn uit edelmetaal of uit andere stevige, onbreekbare en onvergankelijke materialen die in die plaats als edel worden beschouwd.
De de pateen en de kelk Dit zijn de belangrijkste heilige vaten sinds het begin van het christendom. Hierin worden het brood en de wijn bewaard die tijdens de Heilige Mis worden gewijd en die zullen veranderen in het Lichaam en het Bloed van Christus. In de loop der tijd zijn er, vanwege de behoeften van de eucharistische viering en de gelovigen, andere heilige vaten bijgekomen, zoals de communiebeker, de pixide (waarmee de communie naar zieken wordt gebracht) en de monstrans, naast andere toebehoren.
Na de viering van de sacramenten reinigt en zuivert de priester de liturgische voorwerpen die hij heeft gebruikt, aangezien deze allemaal goed schoon en in goede staat moeten zijn.
Het is voor het ambt van een priester onontbeerlijk om over alle benodigde zaken te beschikken om de sacramenten toe te dienen en de Heilige Mis te vieren.
Daarom is de Stichting voor Maatschappelijke Hulpverlening (PAS) van de CARF-stichting reikt elk jaar rugzakken met heilige kelken aan seminaristen uit de hele wereld die in Pamplona en Rome studeren en die binnenkort hun diploma behalen en naar hun land van herkomst terugkeren. De huidige rugzak bevat alles wat nodig is om de heilige mis op elke plek waardig te vieren, zonder dat er vooraf iets hoeft te worden geïnstalleerd.
De rugzak met heilige bekers Dankzij de CARF-Stichting kunnen jonge priesters zonder financiële middelen de sacramenten toedienen waar die het hardst nodig zijn. Op zulke momenten staat niet alleen de priester voor de gelovigen, maar ook alle weldoeners die het mogelijk hebben gemaakt dat het ambt met de nodige materiële waardigheid kan worden uitgeoefend.
De belangrijkste heilige vaten zijn die welke, na te zijn gewijd, bestemd zijn om de Heilige Eucharistie te bevatten. Zoals de de kelk, de pateen, het copon, de pyxide, de monstrans en het tabernakel.
In tegenstelling tot de heilige vaten secundaire, die geen verband houden met de eucharistie, maar wel bestemd zijn voor de goddelijke eredienst, zoals de azijnpotten, azijnpotje, wierookstokje, wierookvat, belletje, alba en de kandelaar, onder andere.
Uit het Latijn calix wat ‘drinkglas’ betekent. De kelk is de heilige kelk bij uitstek. Deze werd door Jezus en de apostelen tijdens het Laatste Avondmaal gebruikt en was waarschijnlijk een beker van kiddush (joods ritueel serviesgoed voor het vieren van het Pesachfeest), dat destijds bestond uit een schaal van halfedelsteen.
De eerste bekende officiële besluiten van synodes dateren uit de 11e eeuw, verbieden nu uitdrukkelijk het gebruik van glas, hout, hoorn en koper, omdat het gemakkelijk oxideert. Tin wordt getolereerd, maar edelmetalen worden daarentegen aanbevolen.
De vorm van de oude kelken leek meer op die van een beker of een amfoor, vaak met twee handvatten om het hanteren te vergemakkelijken. Dit type kelk bleef tot de 12e eeuw in gebruik. Vanaf die eeuw onderscheiden bijna alle kelken, die geen handvatten meer hebben, zich door de breedte van de kelk en door een grotere afstand tussen de kelk en de voet, die de schacht van de kelk vormt met de knik halverwege.
Het komt uit het Grieks phatne wat ‘bord’ betekent. Het verwijst naar het kleine, ondiepe, licht holle schaaltje waarop het gewijde brood tijdens de eucharistieviering wordt neergelegd. De pateen kwam tegelijk met de kelk in liturgisch gebruik en moet aan de holle kant verguld zijn. Het is belangrijk dat de deeltjes gemakkelijk op het lichaam kunnen worden opgevangen.
In de verhalen over het Laatste Avondmaal wordt melding gemaakt van het bord met brood dat Jezus voor zich op tafel had staan (Mt 26,23; Mc 14,20). Wat het materiaal van de patenen betreft, volgde dit dezelfde ontwikkeling als die van de kelk.
Accessoires voor de kelk en de pateen
Het behoud van de Eucharistie Na de heilige mis is dit een gebruik dat teruggaat tot de vroege dagen van het christendom, waarvoor al vanaf die tijd het wat een klap.
Vroeger bewaarden de gelovigen de Eucharistie soms met de grootste zorg in hun eigen huis. De heilige Cyprianus spreekt over een kistje of ark dat men thuis voor dat doel bewaarde (De lapsis, 26: PL 4,501). Uiteraard werd de eucharistie ook in de kerken bewaard.
Ze hadden een ruimte die zo heette secretariaat o sacrarium, waarin een soort kast stond (conditorium) waar het eucharistische kistje werd bewaard. Deze conditorium dat waren de eerste tabernakels. Ze waren meestal gemaakt van hardhout, ivoor of edelmetaal; en ze werden pixiden –met een plat deksel, bevestigd met scharnieren; of met een conisch deksel in de vorm van een torentje met voet–.
In de late middeleeuwen werd het steeds gebruikelijker om de communie buiten de heilige mis te ontvangen, waardoor er behoefte ontstond aan grotere afmetingen, wat uiteindelijk leidde tot de huidige vorm wat een klap: een grote kelk die wordt gebruikt om de communie aan de gelovigen uit te reiken en vervolgens te bewaren om het lichaam van Christus te bewaren. Bij het opbergen in het tabernakel wordt hij afgedekt met een cirkelvormig kleed dat conopeo, een naam die ook wordt gegeven aan het gordijn dat het tabernakel bedekt en de kleur van de liturgische periode heeft.
Op plaatsen waar de Heilige Communie plechtig aan zieken wordt gebracht, wordt een klein communiebekertje van hetzelfde type gebruikt. Het kleine pixide De gebruikte schaal is van hetzelfde materiaal gemaakt als de hostiehouder. De binnenkant moet verguld zijn, de bodem moet in het midden lichtjes omhoog staan en de schaal moet door de priester worden gezegend. Zegening van het tabernakel (Rit. Rom., tit. VIII, XXIII). Het wordt ook wel teca of communiehouder en het is meestal een ronde doos van hoogwaardige materialen.
De relikwieënkist is een met glas omlijst urn waarin wordt het Allerheiligste Sacrament openbaar tentoongesteld. Het kan van goud, zilver, messing of verguld koper zijn. De meest geschikte vorm is die van de zon, die haar stralen in alle richtingen uitstraalt. De bril (mannelijk (of lúnula) is het bakje dat in het midden van de relikwieënkist zit en van hetzelfde materiaal is gemaakt.
De lunette kan, mits deze het Allerheiligste Sacrament bevat, in het tabernakel worden geplaatst in een virusverpakking. Als er in het tabernakel voldoende ruimte is om de monstrans te bewaren, moet deze worden bedekt met een wit zijden kleed. Dit kleed wordt ook gebruikt bij processies buiten de kerk op speciale dagen, zoals het feest van Corpus Christi.
Al deze vaten moeten van goud, zilver of een ander materiaal zijn, maar van binnen verguld, glad en gepolijst, en mogen met een kruis worden bekroond.
De azijnflesjes zijn twee kleine kannetjes waar het water en de wijn worden geplaatst die nodig zijn om de Heilige Mis. De priester mengt de wijn met een beetje water en gebruikt daarvoor een bijbehorend theelepeltje. De wijnkannen zijn meestal van glas, zodat de priester het water van de wijn kan onderscheiden en bovendien omdat ze gemakkelijker schoon te maken zijn. Er zijn echter ook wijnkannen van brons, zilver of tin te vinden.
Acetre
Het is een ketel waarin het wijwater wordt gedaan en die wordt gebruikt voor de liturgische spreuken. Al het water dat de schaal opvangt, wordt met de strobil verspreid.
Hysop
Keukengerei waarmee men sprenkel het wijwater, bestaande uit een handvat met aan het uiteinde een bundel borstelharen of een holle metalen bol met gaatjes om het water vast te houden. Het wordt samen met de acetre gebruikt.
Wierookvat en wierook
Het wierookvat is een klein een metalen brander die in de lucht hangt en vastgezet met kettingen; het wordt gebruikt om wierook te branden. Wierook wordt gebruikt om aanbidding te tonen en symboliseert het gebed dat tot God opstijgt.
Tinkerbell
Het is een klein voorwerp in de vorm van een omgekeerde beker, met een klopper erin, dat wordt gebruikt om op te roepen tot gebed tijdens de consecratie. Met het belletje wordt de aandacht getrokken en wordt bovendien een gevoel van vreugde uitgedrukt. Er zijn exemplaren met één belletje en exemplaren met meerdere belletjes.
Kandelaar
Het is een steun waar de kaars wordt geplaatst dat in de liturgie wordt gebruikt als symbool van Christus, die het Licht is dat iedereen de weg wijst.
«Die vrouw die in het huis van Simon de melaatse, in Betanië, het hoofd van de Meester met kostbare parfum zalft, herinnert ons eraan dat we ons uitbundig moeten inzetten bij de eredienst aan God.
—Alle luxe, majesteit en schoonheid lijken me nog te weinig.
—En tegen degenen die de rijkdom aan heilige vaten, ornamenten en altaarstukken aanvallen, klinkt de lofprijzing van Jezus: «want zij heeft in mij iets goeds tot stand gebracht» —hij heeft iets goeds voor mij gedaan». San Josemaría
(Camino, 527).
Inhoudsopgave
carf@fundacioncarf.orgVaste lijn: +34 914 029 082Mobiel: +34 638 078 511Conde de Peñalver, 45.
