Ψαλμός 23: η εμπιστοσύνη στον Θεό και η μορφή του Χριστού ως Καλού Ποιμένα

Το 2011, κατά τη γενική ακρόαση στην Πλατεία του Αγίου Πέτρου, στη Ρώμη, ο Πάπας Βενέδικτος XVI αφιέρωσε τη συνάντηση στην ανάλυση του Ψαλμού 23, του πολύ γνωστού Ψαλμού του Καλού Ποιμένα.

Αγαπητοί αδελφοί και αδελφές:

Το να απευθυνόμαστε στον Κύριο στην προσευχή συνεπάγεται μια ριζική πράξη εμπιστοσύνης, με τη συνείδηση ότι εμπιστευόμαστε τον Θεό, ο οποίος είναι καλός, «συμπονετικός και ελεήμων, αργός στο θυμό και πλούσιος σε επιείκεια και πιστότητα» (Ex 34, 6-7; Αλάτι 86, 15· βλ. Jl 2, 13; Gn 4, 2; Αλάτι 103, 8; 145, 8; Νε 9, 17). Γι’ αυτό σήμερα θέλω να αναλογιστώ μαζί σας έναν Ψαλμό που διαποτίζεται απόλυτα από εμπιστοσύνη, όπου ο ψαλμωδός εκφράζει τη γαλήνια βεβαιότητά του ότι καθοδηγείται και προστατεύεται, ότι βρίσκεται ασφαλής από κάθε κίνδυνο, επειδή ο Κύριος είναι ο ποιμένας του. Πρόκειται για τον Ψαλμός 23 —σύμφωνα με την ελληνολατινική χρονολόγηση, 22—, ένα κείμενο γνωστό σε όλους και αγαπητό από όλους.

Η εμπιστοσύνη στον Θεό που εμπνέει ο Ψαλμός 23

»Ο Κύριος είναι ο ποιμένας μου, δεν μου λείπει τίποτα»: έτσι ξεκινά αυτή η όμορφη προσευχή, που φέρνει στο νου τη νομαδική ζωή των ποιμένων και την εμπειρία της αμοιβαίας γνωριμίας που δημιουργείται ανάμεσα στον ποιμένα και τα πρόβατα που απαρτίζουν το μικρό του κοπάδι. Η εικόνα αυτή παραπέμπει σε ένα κλίμα εμπιστοσύνης, οικειότητας και τρυφερότητας: ο ποιμένας γνωρίζει ένα προς ένα τα πρόβατά του, τα καλεί με το όνομά τους και αυτά τον ακολουθούν επειδή τον αναγνωρίζουν και τον εμπιστεύονται (βλ. Ιωάννης 10, 2-4).

Τις φροντίζει, τις προστατεύει σαν πολύτιμα αγαθά, έτοιμος να τις υπερασπιστεί, να τους εξασφαλίσει ευημερία, να τους επιτρέψει να ζήσουν με ηρεμία. Τίποτα δεν μπορεί να λείψει αν ο ποιμένας είναι μαζί τους. Σε αυτή την εμπειρία αναφέρεται ο ψαλμωδός, αποκαλώντας τον Θεό ποιμένα του και αφήνοντας τον εαυτό του να καθοδηγηθεί από αυτόν προς ασφαλείς λιβάδια:

«Με βάζει να ξαπλώσω σε καταπράσινα λιβάδια· με οδηγεί σε ήρεμες πηγές και αναζωογονεί τις δυνάμεις μου· με καθοδηγεί στο μονοπάτι της δικαιοσύνης, για χάρη του ονόματός Του» (στ. 2-3).

Ο Κύριος είναι ο ποιμένας μου: ένας αξιόπιστος οδηγός στη ζωή

Το τοπίο που ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας είναι αυτό των καταπράσινων λιβαδιών και των πηγών με κρυστάλλινο νερό, οάσεις ειρήνης προς τις οποίες ο ποιμένας συνοδεύει το κοπάδι, σύμβολα των τόπων ζωής προς τους οποίους ο Κύριος οδηγεί τον ψαλμωδό, ο οποίος αισθάνεται σαν τα πρόβατα που ξαπλώνουν στο χορτάρι δίπλα σε μια πηγή, σε μια στιγμή ανάπαυσης, όχι σε ένταση ή σε κατάσταση συναγερμού, αλλά με εμπιστοσύνη και ηρεμία, επειδή ο τόπος είναι ασφαλής, το νερό είναι δροσερό και ο ποιμένας τις φυλάει.

Και ας μην ξεχνάμε ότι η σκηνή που περιγράφει ο Ψαλμός διαδραματίζεται σε μια κατά το μεγαλύτερο μέρος της έρημη γη, που την καυτά χτυπά ο ήλιος, όπου ο ημι-νομάδας ποιμένας της Μέσης Ανατολής ζει με το κοπάδι του στις καμένες στέπες που εκτείνονται γύρω από τα χωριά. Όμως ο ποιμένας ξέρει πού να βρει χορτάρι και δροσερό νερό, απαραίτητα για τη ζωή, ξέρει να οδηγήσει στην όαση όπου η ψυχή «ανακτά τις δυνάμεις της» και είναι δυνατό να ανακτήσει κανείς τις δυνάμεις και τις νέες ενέργειες για να ξαναβγεί στο δρόμο.

Όπως λέει ο ψαλμωδός, ο Θεός τον οδηγεί σε «πράσινα λιβάδια» και «ήρεμες πηγές», όπου τα πάντα είναι σε υπερβολή, όλα δίνονται με αφθονία. Αν ο Κύριος είναι ο ποιμένας, ακόμη και στην έρημο, τόπο έλλειψης και θανάτου, η βεβαιότητα μιας ριζικής παρουσίας ζωής δεν μειώνεται, μέχρις ότου φτάσει να πει: «δεν μου λείπει τίποτα».

Ο ποιμένας, πράγματι, νοιάζεται για την ευημερία του ποιμνίου του, προσαρμόζει τους δικούς του ρυθμούς και τις δικές του απαιτήσεις σε εκείνες των προβάτων του, περπατά και ζει μαζί τους, οδηγώντας τα σε «σωστά» μονοπάτια, δηλαδή κατάλληλα για αυτά, φροντίζοντας τις ανάγκες τους και όχι τις δικές του. Προτεραιότητά του είναι η ασφάλεια του ποιμνίου του, και αυτό είναι που επιδιώκει καθώς το καθοδηγεί.

Αγαπητοί αδελφοί και αδελφές, κι εμείς, όπως ο ψαλμωδός, αν ακολουθούμε τον «Καλό Ποιμένα», ακόμη και αν οι δρόμοι της ζωής μας είναι δύσκολοι, ελικοειδείς ή μακρύς, συχνά μάλιστα διασχίζουν πνευματικά έρημες περιοχές, χωρίς νερό και κάτω από τον καυτό ήλιο του ορθολογισμού, υπό την καθοδήγηση του καλού ποιμένα, τον Χριστό, πρέπει να είμαστε βέβαιοι ότι βαδίζουμε στα «δίκαια» μονοπάτια, και ότι ο Κύριος μας καθοδηγεί, είναι πάντα κοντά μας και δεν θα μας λείψει τίποτα.

Η εμπιστοσύνη στον Θεό εν μέσω των δυσκολιών

Γι’ αυτό και ο ψαλμωδός μπορεί να εκφράσει μια ηρεμία και μια σιγουριά χωρίς αβεβαιότητες ούτε φόβους:

«Ακόμα κι αν περπατώ μέσα από σκοτεινά μονοπάτια, δεν φοβάμαι τίποτα, γιατί εσύ είσαι μαζί μου: η ράβδος και το ραβδί σου με ηρεμούν» (στίχος 4).

Όποιος ακολουθεί τον Κύριο, ακόμη και στις σκοτεινές κοιλάδες του πόνου, της αβεβαιότητας και όλων των ανθρώπινων προβλημάτων, αισθάνεται ασφαλής. Είσαι μαζί μου: αυτή είναι η βεβαιότητά μας, η βεβαιότητα που μας στηρίζει. Το σκοτάδι της νύχτας προκαλεί φόβο, με τις μεταβαλλόμενες σκιές του, τη δυσκολία να διακρίνουμε τους κινδύνους, τη σιωπή του γεμάτη ακατανόητους θορύβους. Αν το κοπάδι μετακινηθεί μετά τη δύση του ήλιου, όταν η ορατότητα γίνεται αβέβαιη, είναι φυσιολογικό τα πρόβατα να ανησυχούν· υπάρχει ο κίνδυνος να σκοντάψουν, να απομακρυνθούν ή να χαθούν, και υπάρχει επίσης ο φόβος ότι πιθανοί επιτιθέμενοι κρύβονται στο σκοτάδι.

Για να αναφερθεί στη «σκοτεινή» κοιλάδα, ο ψαλμωδός χρησιμοποιεί μια εβραϊκή έκφραση που παραπέμπει στο σκοτάδι του θανάτου· γι« αυτό η κοιλάδα που πρέπει να διασχίσει είναι ένας τόπος αγωνίας, τρομερών απειλών και κινδύνου θανάτου. Ωστόσο, ο προσευχόμενος προχωρά με σιγουριά, χωρίς φόβο, γιατί γνωρίζει ότι ο Κύριος είναι μαζί του. Αυτό το »εσύ έρχεσαι μαζί μου» είναι μια διακήρυξη ακλόνητης εμπιστοσύνης και συνοψίζει μια εμπειρία ριζοσπαστικής πίστης· η εγγύτητα του Θεού μεταμορφώνει την πραγματικότητα, η σκοτεινή κοιλάδα χάνει κάθε επικινδυνότητα, αδειάζει από κάθε απειλή. Το ποίμνιο μπορεί πλέον να βαδίζει ήσυχα, συνοδευόμενο από τον οικείο ήχο του ραβδιού που χτυπά στο έδαφος και υποδηλώνει την καθησυχαστική παρουσία του ποιμένα.

Αυτή η παρηγορητική εικόνα κλείνει το πρώτο μέρος του Ψαλμού και δίνει τη σκυτάλη σε μια διαφορετική σκηνή. Βρισκόμαστε ακόμα στην έρημο, όπου ο ποιμένας ζει με το κοπάδι του, αλλά τώρα μεταφερόμαστε κάτω από τη σκηνή του, η οποία ανοίγει για να προσφέρει φιλοξενία:

«Ετοιμάζεις τραπέζι μπροστά μου, μπροστά στους εχθρούς μου· μου αλείφεις το κεφάλι με άρωμα, και το ποτήρι μου ξεχειλίζει» (στίχος 5).

Τώρα παρουσιάζεται ο Κύριος ως Αυτός που υποδέχεται τον προσευχόμενο, με τα σημάδια μιας γενναιόδωρης και γεμάτης προσοχή φιλοξενίας. Ο θεϊκός οικοδεσπότης ετοιμάζει το γεύμα πάνω στο «τραπέζι», ένας όρος που στα εβραϊκά υποδηλώνει, στην αρχική του έννοια, το δέρμα του ζώου που απλωνόταν στο έδαφος και πάνω στο οποίο τοποθετούνταν τα εδέσματα για το κοινό γεύμα.

Πρόκειται για μια χειρονομία μοιρασιάς, όχι μόνο του φαγητού αλλά και της ίδιας της ζωής, σε μια προσφορά κοινωνίας και φιλίας που δημιουργεί δεσμούς και εκφράζει αλληλεγγύη. Στη συνέχεια έρχεται το γενναιόδωρο δώρο του αρωματικού ελαίου πάνω στο κεφάλι, που μετριάζει την καυτή ζέστη του ήλιου της ερήμου, δροσίζει και ανακουφίζει το δέρμα, και ευφραίνει το πνεύμα με το άρωμά του. Τέλος, το γεμάτο μέχρι τα χείλη ποτήρι προσθέτει μια γιορτινή νότα, με το εξαίσιο κρασί του, που μοιράζεται με υπερβολική γενναιοδωρία. Τροφή, λάδι, κρασί: είναι τα δώρα που δίνουν ζωή και χαρά, επειδή ξεπερνούν το αυστηρά απαραίτητο και εκφράζουν την ανιδιοτέλεια και την αφθονία της αγάπης.

Το Ψαλμός 104, υμνώντας την προνοητική καλοσύνη του Κυρίου, διακηρύσσει: «Φυτρώνεις χόρτο για τα ζώα και τροφή για όσους υπηρετούν τον άνθρωπο. Αυτός παίρνει ψωμί από τα χωράφια και κρασί που χαροποιεί την καρδιά· λάδι που δίνει λάμψη στο πρόσωπό του και ψωμί που του δίνει δύναμη» (στ. 14-15).

Ο ψαλμωδός γίνεται αντικείμενο πολυάριθμων φροντίδων· γι’ αυτό και μοιάζει με έναν ταξιδιώτη που βρίσκει καταφύγιο σε μια φιλόξενη σκηνή, ενώ οι εχθροί του αναγκάζονται να σταθούν και να παρακολουθούν, χωρίς να μπορούν να παρέμβουν, επειδή αυτός που θεωρούσαν θήραμά τους βρίσκεται σε ασφαλές μέρος, έχει γίνει ιερός φιλοξενούμενος, άθικτος. Και εμείς είμαστε ο ψαλμωδός, αν είμαστε πραγματικά πιστοί σε κοινωνία με τον Χριστό. Όταν ο Θεός ανοίγει τη σκηνή Του για να μας υποδεχτεί, τίποτα δεν μπορεί να μας βλάψει.

Στη συνέχεια, όταν ο ταξιδιώτης ξεκινά και πάλι, η θεία προστασία συνεχίζεται και τον συνοδεύει στο ταξίδι του: «Η καλοσύνη σου και το έλεός σου με συνοδεύουν όλες τις ημέρες της ζωής μου, και θα κατοικώ στον οίκο του Κυρίου για αιώνες ατελείωτους» (στίχος 6).

Η καλοσύνη και η πίστη του Θεού είναι η συνοδεία που συνοδεύει τον ψαλμωδό καθώς βγαίνει από τη σκηνή και ξαναξεκινά το ταξίδι του. Αλλά είναι ένας δρόμος που αποκτά νέο νόημα και μετατρέπεται σε προσκύνημα προς τον ναό του Κυρίου, τον ιερό τόπο όπου ο προσευχόμενος επιθυμεί να «κατοικήσει» για πάντα και στον οποίο θέλει να «επιστρέψει». Το εβραϊκό ρήμα που χρησιμοποιείται εδώ έχει την έννοια του «επιστρέφω», αλλά, με μια μικρή φωνητική τροποποίηση, μπορεί να ερμηνευθεί ως «κατοικώ», και έτσι το αποδίδουν οι αρχαίες εκδόσεις και το μεγαλύτερο μέρος των σύγχρονων μεταφράσεων.

Μπορούν να διατηρηθούν και οι δύο έννοιες: η επιστροφή στον ναό και η διαμονή σε αυτόν είναι η επιθυμία κάθε Ισραηλίτη, ενώ η διαμονή κοντά στον Θεό, στην εγγύτητα και την καλοσύνη Του, είναι η λαχτάρα και η νοσταλγία κάθε πιστού: να μπορεί να διαμένει πραγματικά εκεί όπου βρίσκεται ο Θεός, κοντά στον Θεό. Η ακολουθία του Ποιμένα οδηγεί στο σπίτι Του, είναι ο προορισμός κάθε ταξιδιού, η πολυπόθητη όαση στην έρημο, η σκηνή καταφυγής κατά τη φυγή από τους εχθρούς, ο τόπος ειρήνης όπου βιώνεται η καλοσύνη και η πιστή αγάπη του Θεού, μέρα με τη μέρα, μέσα στη γαλήνια χαρά ενός ατέρμονου χρόνου.

Οι εικόνες αυτού του Ψαλμού, με τον πλούτο και το βάθος τους, συνόδευσαν ολόκληρη την ιστορία και τη θρησκευτική εμπειρία του λαού του Ισραήλ, και συνοδεύουν τους χριστιανούς. Η μορφή του ποιμένα, ειδικότερα, θυμίζει την αρχική εποχή της Εξόδου, το μακρύ ταξίδι στην έρημο, σαν ένα ποίμνιο υπό την καθοδήγηση του Θεϊκού Ποιμένα (βλ. Είναι 63, 11-14; Αλάτι 77, 20-21· 78, 52-54). Και στη Γη της Επαγγελίας, ο βασιλιάς ήταν αυτός που είχε το καθήκον να ποιμάνει το ποίμνιο του Κυρίου, όπως ο Δαβίδ, ο ποιμένας που είχε επιλεγεί από τον Θεό και πρότυπο του Μεσσία (βλ. 2 Σαμ 5, 1-2; 7, 8; Αλάτι 78, 70-72).

Στη συνέχεια, μετά την εξορία στη Βαβυλώνα, σχεδόν σαν μια νέα Έξοδος (βλ. Είναι 40, 3-5.9-11· 43, 16-21), ο Ισραήλ οδηγείται στην πατρίδα του ως χαμένο και ξαναβρεμένο πρόβατο, το οποίο ο Θεός οδηγεί πάλι σε καταπράσινα λιβάδια και τόπους ανάπαυσης (βλ. Ez 34, 11-16.23-31).

Ιησούς Χριστός, η πληρότητα της εμπιστοσύνης στον Θεό

Όμως, είναι στον Κύριο Ιησού που όλη η εμπνευστική δύναμη του Ψαλμού μας φτάνει στην πληρότητά της, βρίσκει το πλήρες νόημά της: Ο Ιησούς είναι ο «Καλός Ποιμένας» που αναζητά το χαμένο πρόβατο, που γνωρίζει τα πρόβατά του και δίνει τη ζωή του γι’ αυτά (βλ. Όρος 18, 12-14; Λκ 15, 4-7; Ιωάννης 10, 2-4, 11-18), αυτός είναι ο δρόμος, ο ορθός δρόμος που μας οδηγεί στη ζωή (βλ. Ιωάννης 14, 6), το φως που φωτίζει τη σκοτεινή κοιλάδα και νικά όλους τους φόβους μας (βλ. Ιωάννης 1, 9; 8, 12; 9, 5; 12, 46).

Αυτός είναι ο γενναιόδωρος οικοδεσπότης που μας υποδέχεται και μας προστατεύει από τους εχθρούς, ετοιμάζοντάς μας το τραπέζι με το σώμα και το αίμα Του (βλ. Όρος 26, 26-29; Mc 14, 22-25; Λκ 22, 19-20) και το τελικό τραπέζι της μεσσιανικής δεξίωσης στον ουρανό (βλ. Λκ 14, 15 κ.ε.·; Απ 3, 20· 19, 9). Αυτός είναι ο βασιλικός Ποιμένας, βασιλιάς της πραότητας και της συγχώρεσης, ενθρονισμένος πάνω στο ένδοξο ξύλο του σταυρού (βλ. Ιωάννης 3, 13-15; 12, 32; 17, 4-5).

Αγαπητοί αδελφοί και αδελφές, ο Ψαλμός 23 μας καλεί να ανανεώσουμε την εμπιστοσύνη μας στον Θεό, παραδίδοντας τον εαυτό μας πλήρως στα χέρια Του. Ας ζητήσουμε λοιπόν με πίστη από τον Κύριο να μας χαρίσει, ακόμη και στους δύσκολους δρόμους της εποχής μας, να βαδίζουμε πάντα στα μονοπάτια Του ως πειθήνιο και υπάκουο ποίμνιο, να μας υποδεχτεί στο σπίτι Του, στο τραπέζι Του, και να μας οδηγήσει προς «ήρεμες πηγές», ώστε, δεχόμενοι το δώρο του Πνεύματός Του, να μπορέσουμε να πιούμε από τις πηγές Του, πηγές εκείνου του ζωντανού νερού «που αναβλύζει προς την αιώνια ζωή» (Ιωάννης 4, 14· βλ. 7, 37-39). Ευχαριστώ.

Χαιρετισμοί

Χαιρετώ θερμά τους ισπανόφωνους προσκυνητές, ιδίως τους ιερείς του Παπικού Μεξικανικού Κολλεγίου και τις Αδελφές της Ιερής Καρδιάς του Ιησού και των Αγίων Αγγέλων, καθώς και τις ομάδες που προέρχονται από την Ισπανία, το Μεξικό, τη Χιλή, την Αργεντινή, την Κολομβία, την Παραγουάη και άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής. Σας προσκαλώ, αγαπητοί αδελφοί, να εντείνετε την προσευχητική ζωή, προσφεύγοντας με εμπιστοσύνη στον Κύριο, ο οποίος είναι καλός και ελεήμων, αργός στον θυμό και πλούσιος σε ευσπλαχνία. Σας ευχαριστώ πολύ.

Βενέδικτος ΙΣΤ'. Γενική ακρόαση της 5ης Οκτωβρίου 2011. (Διαβάστε εδώ)
Τόπος: Πλατεία του Αγίου Πέτρου, στη Ρώμη.