Sint Ignatius van Loyola: de heilige die mensen leerde de stem van God te onderscheiden

Op 31 juli viert de Kerk de feestdag van de heilige Ignatius van Loyola, stichter van de Sociëteit van Jezus en een van de grote meesters van het geestelijk leven. Zijn nalatenschap reikt veel verder dan de stichting van een religieuze orde: hij heeft de Kerk een pedagogie nagelaten waarmee men de wil van God in het dagelijks leven kan ontdekken.

In een wereld vol lawaai, moeilijke beslissingen en onzekerheid blijft het ignatiaanse onderscheidingsvermogen een bron van innerlijke vrijheid. Het is geen methode om de toekomst te voorspellen, noch een techniek om problemen op te lossen, maar een weg van gebed die helpt te herkennen hoe God in het hart van ieder mens werkt.

Wie was de heilige Ignatius van Loyola?

De heilige Ignatius van Loyola werd in 1491 in Loyola geboren. In zijn jeugd droomde hij van militaire roem en een leven aan het hof. Dat veranderde allemaal in 1521, toen hij tijdens de verdediging van Pamplona ernstig gewond raakte door een kanonskogel.

Het lange herstel betekende een keerpunt in zijn leven. Omdat hij geen ridderromans had om zich mee te vermaken, begon hij het leven van Christus te lezen en enkele biografieën van heiligen die hij tegenkwam. Die lectuur riep bij hem een cruciale vraag op: waarom gaven sommige gedachten hem een diepe vreugde en andere slechts een vluchtige voldoening?

Zonder het te beseffen, begon ik aan de weg die zou leiden tot het spirituele inzicht dat ik later zou vastleggen in de Geestelijke oefeningen.

Wat is onderscheidingsvermogen volgens de heilige Ignatius?

Het woord «onderscheidingsvermogen» klinkt misschien ingewikkeld, maar de heilige Ignatius vatte het heel concreet op: leren onderscheid te maken tussen de innerlijke bewegingen die ons dichter bij God brengen en die welke ons van Hem verwijderen.

Tijdens zijn herstel ontdekte hij dat het zich voorstellen van militaire heldendaden hem slechts kortstondige voldoening gaf, terwijl het nadenken over het leven van Christus of het voorbeeld van de heiligen een blijvende innerlijke vrede in hem teweegbracht. Die ervaring vormde het uitgangspunt van zijn gehele spirituele leer.

Jaren later haalde paus Franciscus juist deze gebeurtenis aan om te laten zien hoe Ignatius het verschil leerde herkennen tussen vluchtige vreugde en ware troost, die blijvend is en het hele leven op God richt.

Troost en troosteloosheid: twee sleutelbegrippen van de ignatiaanse spiritualiteit

Een van de bekendste bijdragen van de heilige Ignatius is het onderscheid tussen geestelijke troost en geestelijke troosteloosheid. Troost betekent niet simpelweg dat je je goed voelt. Het is een innerlijke ervaring die het geloof versterkt, de hoop vergroot, aanzet tot meer liefde en je dichter bij God brengt, zelfs te midden van moeilijkheden.

Verwoesting daarentegen uit zich in innerlijke duisternis, moedeloosheid, verlies van hoop of het afkeren van het gebed. De heilige Ignatius merkte op dat beide toestanden deel uitmaken van het spirituele pad. Het gaat er niet om ze te vermijden, maar om ze te leren herkennen, zodat men vrije beslissingen kan nemen die gericht zijn op het goede.

Geestelijke oefeningen: een school om de wil van God te ontdekken

De bekendste vruchten van de ervaring van de heilige Ignatius zijn de Geestelijke oefeningen, een werk dat al bijna vijf eeuwen lang miljoenen mensen helpt hun relatie met Christus te verdiepen. Het is niet zomaar een boek om te lezen. Het is een reis vol gebed, stilte, zelfonderzoek en bezinning op het Evangelie, die tot doel heeft het leven in overeenstemming te brengen met de wil van God.

Het uiteindelijke doel is om te leren vrijuit antwoord te geven op de vraag die elke christen zich op een bepaald moment stelt: «Heer, wat wilt U van mij?».

Onderscheidingsvermogen en roeping

Elke roeping komt voort uit een oproep van God, maar vereist ook een hart dat bereid is te luisteren. Daarom speelt bezinning een essentiële rol in de vorming van degenen die zich geroepen voelen tot het priesterschap, het gewijde leven, het huwelijk of welke vorm van christelijke toewijding dan ook.

Om naar de stem van God te luisteren zijn stilte, gebed, geestelijke begeleiding en een gedegen vorming nodig, zodat men onderscheid kan maken tussen de eigen verlangens, druk van buitenaf en het werk van de Heilige Geest.

De heilige Ignatius begreep dat belangrijke beslissingen niet alleen op basis van de emotie van het moment kunnen worden genomen. Daarvoor is een innerlijke vrijheid nodig die alleen God kan schenken.

Een zeer actuele les voor de priesteropleiding

De ignatiaanse spiritualiteit blijft bijzonder waardevol voor de vorming van priesters en seminaristen. Een goede herder moet niet alleen de leer van de Kerk kennen. Hij moet ook leren luisteren, mensen begeleiden en hen helpen om Gods wil in hun eigen leven te ontdekken.

Juist daarom is de menselijke, spirituele, intellectuele en pastorale vorming zo belangrijk. De Kerk heeft priesters nodig die in staat zijn om te onderscheiden en anderen te leren onderscheiden.

Dit is ook een van de redenen waarom de CARF-stichting is opgericht: samenwerken om ervoor te zorgen dat seminaristen, diocesane priesters en religieuzen over de hele wereld een integrale vorming krijgen, waardoor zij de Kerk en de mensen die God op hun pad brengt beter kunnen dienen.

God in alle dingen vinden

Misschien is de zin die de spiritualiteit van de heilige Ignatius het best samenvat wel een van de bekendste uit de ignatiaanse traditie: God in alle dingen vinden. Dat betekent niet dat alles hetzelfde is of dat elke beslissing automatisch naar God leidt. Het betekent leren zijn aanwezigheid te ontdekken in het werk, in het gezin, in de studie, in de dienst aan anderen en ook in de moeilijkheden.

Deze blik verandert het gewone leven in een plek waar we Christus ontmoeten en maakt van elke dag een nieuwe kans om op zijn roeping te reageren.

De heilige Ignatius leert ons nog steeds naar God te luisteren

Meer dan vijf eeuwen na zijn bekering blijft de heilige Ignatius van Loyola miljoenen christenen helpen om beslissingen te nemen in vrijheid, vrede en vertrouwen. Zijn nalatenschap herinnert ons eraan dat God nog steeds tot het menselijk hart spreekt. Maar om Zijn stem te kunnen horen, zijn stilte, gebed, vorming en het oprechte verlangen om de waarheid te zoeken nodig.

In een maatschappij vol prikkels en haast blijft het ignatiaanse onderscheidingsvermogen een uitnodiging om even stil te staan, naar binnen te kijken en jezelf nederig af te vragen: «Heer, wat wil je van mij?». Het is een vraag die een leven kan veranderen. Zoals het leven van die gewonde soldaat voorgoed veranderde, die uiteindelijk een van de grote heiligen van de Kerk werd.

Wat is onderscheidingsvermogen? Woorden van paus Franciscus over onderscheiding.

Beste broeders en zusters:

Vandaag beginnen we aan een nieuwe reeks catechese: we hebben de catechese over de ouderdom, nu beginnen we aan een nieuwe reeks over het thema onderscheidingsvermogen.

Onderscheidingsvermogen is een belangrijke vaardigheid die iedereen aangaat, want keuzes maken is een essentieel onderdeel van het leven. Beslissingen overwegen. Je kiest je eten, je kleding, een opleiding, een baan, een relatie. In al deze keuzes krijgt een levensplan vorm, en ook onze relatie met God krijgt hierin gestalte.

In het Evangelie spreekt Jezus over onderscheidingsvermogen aan de hand van beelden uit het dagelijks leven; zo beschrijft hij bijvoorbeeld de visser die de goede vissen selecteert en de slechte weggooit, of de handelaar die tussen vele parels de meest waardevolle weet te herkennen. Of degene die, terwijl hij een akker ploegt, iets vindt dat een schat blijkt te zijn (vgl. Mt 13,44-48).

In het licht van deze voorbeelden blijkt onderscheidingsvermogen een oefening te zijn in intelligentie, en ook van vaardigheid en ook van wil, om het gunstige moment te benutten: dat zijn de voorwaarden om een goede keuze te maken. Er is intelligentie, vaardigheid en ook vastberadenheid nodig om een goede keuze te maken. 

En er zijn ook kosten verbonden aan het daadwerkelijk toepassen van onderscheidingsvermogen. Om zijn werk zo goed mogelijk te doen, houdt de visser rekening met de vermoeidheid, de lange nachten op zee en het teruggooien van een deel van de vangst, waarbij hij een winstderving accepteert ten behoeve van degenen voor wie de vangst bestemd is. De parelhandelaar aarzelt niet om alles uit te geven om die parel te kopen; en hetzelfde doet de man die een schat heeft gevonden. Onverwachte en onvoorziene situaties waarin het van essentieel belang is om het belang en de urgentie te erkennen van een beslissing die genomen moet worden. 

Iedereen moet zijn eigen beslissingen nemen; er is niemand die dat voor ons doet. Op een bepaald moment kunnen volwassenen, die vrij zijn, om advies vragen, erover nadenken, maar de beslissing is aan henzelf; je kunt niet zeggen: «Ik ben dit kwijtgeraakt, omdat mijn man, mijn vrouw of mijn broer dat heeft besloten»: nee! Je moet zelf beslissen, iedereen moet zelf beslissen, en daarom is het belangrijk om te weten onderscheiden: om een goede beslissing te nemen, moet je onderscheidingsvermogen hebben.

Het Evangelie wijst op een ander belangrijk aspect van het onderscheidingsvermogen: heeft invloed op de gevoelens. Wie de schat heeft gevonden, heeft er geen enkele moeite mee om alles te verkopen, zo groot is zijn vreugde (vgl. Mt 13,44). 

De term die door de evangelist wordt gebruikt Mateo duidt op een heel bijzondere vreugde, die geen enkele menselijke werkelijkheid kan schenken; en in feite komt deze vreugde slechts in enkele andere passages van het Evangelie voor, die allemaal betrekking hebben op de ontmoeting met God. 

Het is de vreugde van de drie koningen wanneer zij, na een lange en zware reis, de ster weer zien (zie. Mt 2,10); het is de vreugde van de vrouwen die terugkeren van het lege graf nadat ze van de engel het nieuws van de opstanding hebben gehoord (vgl. Mt 28,8). Het is de vreugde van hen die de Heer hebben gevonden. Het nemen van een mooie beslissing, een juiste beslissing, leidt je altijd naar die uiteindelijke vreugde; misschien moet je onderweg wat onzekerheid doorstaan, nadenken, zoeken, maar uiteindelijk schenkt de juiste beslissing je vreugde.

In de Laatste Oordeel, God zal ons het inzicht – het grote inzicht – schenken. De beelden van de boer, de visser en de handelaar zijn voorbeelden van wat er gebeurt in het Koninkrijk der Hemelen, een Koninkrijk dat zich openbaart in de alledaagse handelingen van het leven, die van ons verlangen dat we een standpunt innemen. 

Daarom is het zo belangrijk om onderscheidingsvermogen te hebben: grote keuzes kunnen voortkomen uit omstandigheden die op het eerste gezicht onbelangrijk lijken, maar die uiteindelijk doorslaggevend blijken te zijn. Laten we bijvoorbeeld eens denken aan de eerste ontmoeting van Andreas en Johannes met Jezus, een ontmoeting die voortkomt uit een eenvoudige vraag: «Rabbi, waar woon je?» – «Kom en zie» (vgl. Joh. 1,38-39), zegt Jezus. Een heel kort gesprek, maar het is het begin van een verandering die, stap voor stap, een heel leven zal bepalen. Jaren later zal de evangelist zich die ontmoeting, die hem voor altijd heeft veranderd, blijven herinneren; hij zal zich ook het tijdstip herinneren: «Het was ongeveer vier uur »s middags“ (vers 39). Het is het moment waarop het tijdelijke en het eeuwige elkaar in zijn leven ontmoetten. 

En in een goede, juiste beslissing komen Gods wil en onze wil samen; komt de weg van het heden samen met de eeuwige weg. Een juiste beslissing nemen, na een proces van bezinning, betekent deze ontmoeting tot stand brengen: de tijd met het eeuwige.

Kortom: kennis, ervaring, genegenheid en wilskracht zijn enkele onmisbare elementen van het onderscheidingsvermogen. In de loop van deze catechese zullen we nog andere, even belangrijke elementen bekijken.

Onderscheidingsvermogen houdt – zoals ik al zei – een inspanning. Volgens de Bijbel ligt het leven dat we moeten leiden niet kant-en-klaar voor ons: nee! We moeten voortdurend keuzes maken, afhankelijk van de omstandigheden waarin we ons bevinden. God nodigt ons uit om af te wegen en te kiezen: Hij heeft ons vrij geschapen en wil dat we onze vrijheid. Onderscheiden is dus zwaar.

We hebben dit vaak meegemaakt: iets kiezen dat ons goed leek, maar dat uiteindelijk toch niet zo was. Of weten wat echt goed voor ons was, maar daar toch niet voor kiezen. 

De mens kan, in tegenstelling tot dieren, fouten maken en er misschien niet op uit zijn om de juiste keuze te maken. De Bijbel laat dit al vanaf de eerste bladzijden zien. God geeft de mens een duidelijke instructie: als je wilt leven, als je van het leven wilt genieten, bedenk dan dat je een schepsel bent, dat je niet de maatstaf bent voor goed en kwaad, en dat de keuzes die je maakt gevolgen zullen hebben, voor jou, voor anderen en voor de wereld (zie. Gn 2,16-17); je kunt van de aarde een prachtige tuin maken of er een dode woestijn van maken. 

Een fundamentele les: het is geen toeval dat dit de eerste dialoog tussen God en de mens is. De dialoog verloopt als volgt: de Heer geeft de opdracht – je moet dit en dat doen – en de mens moet bij elke stap die hij zet bezinnen op de beslissing die hij moet nemen. Bezinning is dat nadenken met het verstand en het hart dat we moeten doen voordat we een beslissing nemen.

Onderscheidingsvermogen is vermoeiend, maar onmisbaar om te kunnen leven. Het vereist dat ik mezelf ken, dat ik weet wat hier en nu goed voor me is. Bovenal vereist het een een kind-ouderrelatie met God. God is onze Vader en laat ons niet in de steek; Hij staat altijd klaar om ons te adviseren, ons een hart onder de riem te steken en ons op te vangen. 

Maar Hij dringt Zijn wil nooit op. Waarom? Omdat Hij bemind wil worden en niet gevreesd. En God wil ook dat wij kinderen zijn en geen slaven: vrije kinderen. En liefde kan alleen in vrijheid worden beleefd. 

Om te leren leven, moet je leren liefhebben, en daarvoor is het nodig om onderscheid te maken: wat kan ik nu doen, gezien deze keuze? Laat het een teken zijn van meer liefde, van meer volwassenheid in de liefde. 

Laten we bidden dat de Heilige Geest ons leidt! Laten we Hem elke dag aanroepen, vooral wanneer we beslissingen moeten nemen. Dank u wel.

Waarom onderscheidingsvermogen essentieel is bij de vorming van een priester

Paus Franciscus omschreef onderscheiding als een handeling die iedereen aangaat, omdat elk leven wordt gekenmerkt door beslissingen die de eigen levensweg bepalen. Het gaat niet alleen om de keuze tussen goed en kwaad, maar om het herkennen, met Gods hulp, van het antwoord dat het meest trouw is aan de roeping die Hij aan ieder van ons richt. Onderscheiding is, kortom, leren je eigen leven te lezen in het licht van de Heilige Geest.

Dit vermogen is vooral belangrijk bij de vorming van een priester. Voordat hij anderen op hun geloofsweg kan begeleiden, moet de seminarist leren om in zijn eigen leven naar de stem van God te luisteren. De priesterroeping komt niet voort uit een voorbijgaande impuls of een persoonlijk project, maar uit de ontmoeting tussen de menselijke vrijheid en het liefdevolle initiatief van God. Daarom heeft hij tijd, gebed, stilte en geestelijke begeleiding nodig om te kunnen begrijpen wat er in zijn hart gebeurt.

“Onderscheidingsvermogen”, zo legt paus Franciscus uit, “betreft de hele persoon: het geheugen, het verstand, de wil en de gevoelens. Zelfkennis is een onmisbare voorwaarde om te herkennen hoe de Heer werkt en om te voorkomen dat lawaai, haast of eigenbelang Zijn stem verdoezelen.”.

In dit proces neemt het gebed een onvervangbare plaats in. Het is niet alleen een moment van persoonlijke bezinning, maar ook de ruimte waarin de toekomstige priester een vriendschappelijke band met Christus opbouwt. Hoe dieper die vriendschap is, hoe gemakkelijker het wordt om te herkennen wat naar het Evangelie leidt en dat te onderscheiden van wat ervan afleidt. Bij het bezinningproces gaat het niet om automatische antwoorden, maar om een innerlijke blik die in staat is de aanwezigheid van God te ontdekken, zelfs in de meest alledaagse omstandigheden.

De heilige Ignatius van Loyola begreep deze waarheid vanuit zijn eigen ervaring. Hij ontdekte dat niet alle gedachten dezelfde sporen achterlaten in het hart: sommige geven een onmiddellijke voldoening die snel weer verdwijnt, terwijl andere een diepe vrede, een blijvende vreugde en een groter verlangen om lief te hebben en te dienen teweegbrengen. Het leren herkennen van deze innerlijke bewegingen blijft een van de meest waardevolle leerstellingen van de ignatiaanse spiritualiteit en een fundamenteel hulpmiddel voor de vorming van degenen die later herders van de Kerk zullen worden.

Daarom hecht de Kerk zoveel belang aan de integrale vorming van seminaristen. Een uitstekende academische opleiding is niet voldoende; het is ook nodig het hart te vormen, zodat de priester in vrijheid naar de wil van God kan luisteren en later anderen kan helpen die wil te ontdekken. Een herder die heeft geleerd te onderscheiden, zal in staat zijn om een jongere te begeleiden die op zoek is naar zijn roeping, een echtpaar dat moeilijkheden doormaakt of iemand die weer aansluiting bij het geloof wil vinden.

De missie van de CARF-Stichting past precies in dit kader. Door de menselijke, spirituele, intellectuele en pastorale vorming van seminaristen, diocesane priesters en religieuzen over de hele wereld te ondersteunen, draagt de stichting ertoe bij dat de Kerk kan beschikken over goed voorbereide herders, die in staat zijn het Evangelie getrouw te verkondigen en ieder mens te begeleiden bij het onderscheiden van de roeping die God hem of haar toebedeelt.