Nhiều người Công giáo tham dự Thánh lễ mỗi Chủ nhật, nhưng ít ai từng tự hỏi ý nghĩa thực sự của từng cử chỉ, từng khoảnh khắc im lặng hay từng lời nói là gì. Việc hiểu được những điều đó không phải là điều xa xỉ chỉ dành riêng cho các linh mục hay các chuyên gia có kiến thức về phụng vụ.
La Mục đích của phụng vụ Công giáo, với trọng tâm là việc cử hành các bí tích và đặc biệt là Bí tích Thánh Thể, là sự hiệp thông của các Kitô hữu với Mình và Máu Thánh Chúa Kitô. Đó là sự gặp gỡ của mỗi người và của cộng đồng Kitô hữu, như một thân thể duy nhất và một gia đình duy nhất, với Chúa.
Đức Giáo hoàng nhấn mạnh rằng phụng vụ đảm bảo khả năng gặp gỡ Chúa Giêsu Kitô trong “hôm nay” của cuộc đời chúng ta, để biến đổi mọi hoạt động của chúng ta – công việc, các mối quan hệ gia đình, nỗ lực cải thiện xã hội và giúp đỡ những ai cần đến chúng ta – thành ánh sáng và sức mạnh thiêng liêng.
Đây chính là điều mà Chúa Kitô đã mong muốn trong Bữa Tiệc Ly. Đây chính là ý nghĩa của những lời Người: «Hãy làm điều này để tưởng nhớ đến Ta». Kể từ đó, Người luôn chờ đợi chúng ta tại Thánh Thể. Và Sứ mệnh truyền giáo của Giáo hội không gì khác hơn là lời kêu gọi hướng tới cuộc gặp gỡ mà Thiên Chúa mong muốn với tất cả mọi người trên thế giới, một hành trình bắt đầu từ Bí tích Rửa tội.
Trong nhiều đoạn, tài liệu này lần lượt nêu rõ các mục tiêu của mình như sau: «Qua lá thư này, tôi chỉ muốn kêu gọi toàn thể Giáo hội cùng khám phá lại, gìn giữ và sống theo sự thật cũng như sức mạnh của lễ kỷ niệm Kitô giáo» (số 16); «mỗi ngày lại khám phá lại vẻ đẹp của sự thật trong lễ kỷ niệm Kitô giáo» (trước số 20);
«…khơi dậy lại sự kinh ngạc trước vẻ đẹp của sự thật trong các nghi lễ Kitô giáo; nhắc nhở về sự cần thiết của một sự đào tạo phụng vụ đích thực và nhận thức được tầm quan trọng của nghệ thuật cử hành »để phục vụ sự thật về mầu nhiệm Phục Sinh và sự tham gia của tất cả những người đã chịu phép Rửa tội, mỗi người theo đặc thù của ơn gọi riêng mình” (số 62). Thư Tông đồ Desiderio desideravi (29-VI-2022), của Đức Giáo hoàng Phanxicô.
Sự thiếu hiểu biết về phụng vụ
Một trong những nguy cơ lớn nhất đối với đời sống Kitô hữu là sống phụng vụ một cách hời hợt, như một tập hợp các nghi thức được lặp đi lặp lại mà không hiểu ý nghĩa thực sự của chúng. Nguy cơ khác là cho rằng đức tin chỉ phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân hay nỗ lực của con người, mà quên rằng ơn cứu độ, trước hết, là ân huệ miễn phí của Thiên Chúa.
Phụng vụ chính là điều nhắc nhở chúng ta về sự thật đó. Trong mỗi thánh lễ, chúng ta không hành động một cách cô lập, mà là với tư cách là các thành viên của Giáo hội, tụ họp xung quanh Chúa Kitô. Qua Lời Chúa và các bí tích, Chúa đến gặp gỡ chúng ta và ban ân sủng của Ngài cho chúng ta.
Chính vì thế, việc tham gia trọn vẹn vào phụng vụ không chỉ đơn thuần là hiểu rõ hơn về các nghi thức, mà còn là để cho mình được biến đổi bởi hành động của Thiên Chúa. Sự thánh thiện không chỉ nảy sinh từ sức lực của chúng ta, mà còn từ sự đáp trả tự do đối với ân sủng mà chúng ta nhận được trong mỗi thánh lễ.
Phụng vụ chiếm vị trí trung tâm trong đời sống của Giáo hội vì đó là khoảnh khắc mà Chúa Kitô tiếp tục hành động và hiện diện qua Lời Chúa, các bí tích và cộng đoàn tụ họp để cử hành đức tin. Trong mỗi Thánh lễ, chúng ta tham dự vào mầu nhiệm Phục sinh về cái chết và sự phục sinh của Ngài, nguồn mạch của đời sống Kitô hữu.
Chính vì thế, việc chăm lo cho việc cử hành phụng vụ không chỉ đơn thuần là tuân thủ các nghi thức hay đảm bảo mọi việc diễn ra suôn sẻ. Vẻ đẹp đích thực của phụng vụ không chỉ phụ thuộc vào sự trang nghiêm của các cử chỉ hay chất lượng của âm nhạc, mà còn phụ thuộc vào sự ý thức của các tín hữu khi tham dự vào mầu nhiệm mà họ đang cử hành.
Chính một nền tảng giáo lý phụng vụ vững chắc sẽ giúp chúng ta khám phá ý nghĩa sâu xa đó. Nó dạy chúng ta hiểu được các dấu hiệu, những khoảng lặng, những lời nói và các thời kỳ phụng vụ, để sống mỗi thánh lễ như một cuộc gặp gỡ đích thực với Chúa Kitô, chứ không chỉ là một thói quen đơn thuần.
Công đồng Vatican II mong muốn khôi phục lại vị trí xứng đáng của phụng vụ trong đời sống Giáo hội, đồng thời nhắc nhở rằng chính trong phụng vụ, Thiên Chúa là Đấng chủ động và bước ra để gặp gỡ dân Ngài. Như Thánh Phaolô VI đã khẳng định, phụng vụ là «nguồn đầu tiên của sự sống thiêng liêng được ban cho chúng ta», và thực sự là một trường học về đời sống tâm linh.
Phụng vụ không phải là một hành động riêng tư cũng không phải là một trải nghiệm thuần túy cá nhân. Mỗi thánh lễ quy tụ dân Chúa xung quanh Chúa Kitô và làm cho sự hiệp thông của Giáo hội trở nên rõ ràng. Chính vì thế, Công đồng Vatican II định nghĩa phụng vụ là «đỉnh cao mà mọi hoạt động của Giáo hội hướng tới, đồng thời cũng là nguồn suối tuôn trào mọi sức mạnh của Giáo hội» (Sacrosanctum concilium, 10).
Khi chúng ta tham dự Thánh Lễ hay bất kỳ bí tích nào khác, chúng ta không sống đức tin một cách cô lập. Chúng ta là một phần của cộng đoàn được kết nối với nhau bởi cùng một phép Rửa tội và được kêu gọi cùng nhau tiến bước về phía Thiên Chúa.
Khía cạnh cộng đoàn này giúp chúng ta vượt qua lối nhìn cá nhân chủ nghĩa về đức tin. Phụng vụ nhắc nhở chúng ta rằng chúng ta là các chi thể của cùng một Thân Thể, và rằng Chúa Kitô hành động giữa Hội Thánh của Ngài, nuôi dưỡng đời sống thiêng liêng của chúng ta và củng cố sự hiệp thông giữa tất cả các tín hữu.
Chính vì thế, một nền tảng giáo lý phụng vụ vững chắc không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các dấu chỉ và nghi thức, mà còn giúp chúng ta nhận ra rằng mỗi buổi cử hành đều kết nối chúng ta với toàn thể Giáo hội và thúc đẩy chúng ta sống theo Tin Mừng trong đời sống hàng ngày.
Việc đào tạo về phụng vụ không chỉ đơn thuần là tìm hiểu ý nghĩa của các nghi thức hay nắm rõ hơn các văn bản của Thánh Lễ. Mục đích thực sự của nó là giúp mọi người nhận ra rằng, trong mỗi buổi cử hành, chính Chúa Kitô là Đấng hành động và quy tụ toàn thể Giáo Hội xung quanh Ngài.
Chính vì vậy, việc rèn luyện để tham gia phụng vụ đòi hỏi phải hiểu ý nghĩa của các bí tích, nắm bắt ý nghĩa của các cử chỉ, lời nói và các mùa phụng vụ, đồng thời nuôi dưỡng đời sống cầu nguyện để có thể tham dự một cách ý thức và tích cực vào mỗi thánh lễ.
Đồng thời, chính phụng vụ cũng hình thành nên chúng ta. Mỗi Thánh Lễ, mỗi Bí tích và mỗi lễ kỷ niệm trong năm phụng vụ đều củng cố đức tin của chúng ta và giúp chúng ta sống cuộc đời theo gương Chúa Kitô. Điều này không chỉ đơn thuần là tham dự các nghi thức, mà còn là để ân sủng biến đổi cách chúng ta suy nghĩ, yêu thương và phục vụ người khác.
Các dấu chỉ phụng vụ đóng vai trò cơ bản trên con đường này. Sự im lặng giúp trái tim sẵn sàng lắng nghe Thiên Chúa; việc công bố Lời Chúa soi sáng cuộc sống của người tín hữu; các cử chỉ cơ thể, như đứng dậy, ngồi xuống, đáp lại hoặc quỳ gối, thể hiện một cách đơn sơ đức tin của toàn thể cộng đoàn. Những dấu hiệu này không chỉ đơn thuần là những tập tục, mà là một ngôn ngữ giúp chúng ta sống sâu sắc hơn mầu nhiệm mà chúng ta đang cử hành.
Gia đình, giáo xứ và việc giáo lý đóng vai trò quyết định trong việc truyền đạt ngôn ngữ này ngay từ thuở ấu thơ. Học cách làm dấu thánh giá, tham dự Thánh lễ Chúa Nhật hay khám phá ý nghĩa của năm phụng vụ là những bước đơn giản giúp chúng ta trưởng thành trong đời sống Kitô hữu và tham dự sâu sắc hơn vào phụng vụ của Giáo hội.
Các linh mục đảm nhận một sứ mệnh thiết yếu nhằm giúp các tín hữu sống sâu sắc hơn trong phụng vụ. Nhiệm vụ của các ngài không chỉ là chủ tọa các nghi lễ, mà còn là đồng hành cùng cộng đoàn để giúp họ hiểu rõ và tham gia trọn vẹn vào mầu nhiệm đang được cử hành.
Tổ chức Thánh lễ một cách xứng đáng có nghĩa là thực hiện với lòng trung thành đối với Giáo hội, chú ý đến từng cử chỉ, từng lời nói và từng dấu chỉ, mà không biến buổi cử hành thành một hành động máy móc hay một cách thể hiện sự tự đề cao cá nhân. Khi Thánh lễ được cử hành trong sự đơn sơ, đẹp đẽ và trầm lặng, nó sẽ giúp chúng ta dễ dàng gặp gỡ Chúa Kitô hơn.
Cách cử hành này trước hết bắt nguồn từ đời sống thiêng liêng của vị linh mục. Việc cầu nguyện, mối quan hệ cá nhân với Thiên Chúa và nền tảng đào tạo phụng vụ vững chắc giúp ngài thi hành sứ vụ của mình với lòng khiêm nhường và luôn đặt Chúa Kitô vào trung tâm của buổi cử hành.
Chính vì vậy, việc đào tạo về phụng vụ chiếm một vị trí thiết yếu trong quá trình chuẩn bị cho các linh mục tương lai. Việc hiểu rõ ý nghĩa sâu xa của phụng vụ và học cách cử hành phụng vụ một cách trung thành và đầy tình yêu sẽ giúp các vị, trong tương lai, có thể dẫn dắt các cộng đoàn Kitô hữu và giúp nhiều tín hữu tham dự các bí tích một cách ngày càng ý thức và sinh hoa trái hơn.
Các nguồn tham khảo để tìm hiểu sâu hơn
Bài viết này tổng hợp và điều chỉnh các giáo huấn chính của Giáo hội về đào tạo phụng vụ, lấy cảm hứng chủ yếu từ những suy tư của Romano Guardini, người mà các tác phẩm đã để lại dấu ấn sâu sắc trong cuộc cải cách phụng vụ của thế kỷ XX, cũng như trong giáo huấn gần đây của Giáo hội.
Trong số các tài liệu tham khảo chính có thể kể đến:
Bài viết này dựa trên công trình của ông Ramiro Pellitero Iglesias, giáo sư Thần học Mục vụ tại Khoa Thần học của Đại học Navarra, đã được chỉnh sửa và cập nhật dành cho độc giả của Quỹ CARF.
carf@fundacioncarf.orgĐiện thoại cố định: +34 914 029 082Điện thoại di động: +34 638 078 511Số 45, đường Conde de Peñalver.
