{"id":183067,"date":"2025-01-20T06:00:00","date_gmt":"2025-01-20T05:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.fundacioncarf.org\/la-historia-de-jesus-de-nazaret\/"},"modified":"2025-06-04T17:55:21","modified_gmt":"2025-06-04T15:55:21","slug":"la-historia-de-jesus-de-nazaret","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/la-historia-de-jesus-de-nazaret\/","title":{"rendered":"Historia Jezusa z Nazaretu"},"content":{"rendered":"<div class=\"et_pb_section et_pb_section_150 et_section_regular\">\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_481\">\n<h3 class=\"et_pb_column et_pb_column_1_5 et_pb_column_1416  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough et_pb_column_empty\"><span style=\"color: revert; font-size: revert; font-weight: revert;\">Badanie historii Jezusa<\/span><\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_482\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1420  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_540  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<p>Przede wszystkim nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce termin <strong>\"historia\"<\/strong> wywodzi si\u0119 z greckiego \u1f31\u03c3\u03c4\u03bf\u03c1\u03af\u03b1 <em>(historia)<\/em> co oznacza badanie, i ma ten sam korze\u0144 \u03b9\u03b4- co czasownik \u1f41\u03c1\u03ac\u03c9<em> (orao, \"widzie\u0107\", czasownik o trzech korzeniach: \u1f41\u03c1\u03ac-; \u03b9\u03b4-; \u1f44\u03c0- )<\/em>. Perfekt \u1f41\u03af\u03b4\u03b1, \u00f2ida, od tego czasownika oznacza dos\u0142ownie \"widzia\u0142em\", ale przez rozszerzenie \"wiem\".<\/p>\n<p>W praktyce odnosi si\u0119 to do<strong> obserwowa\u0107 i w konsekwencji wiedzie\u0107 po do\u015bwiadczeniu<\/strong>To samo znaczenie znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w rdzeniu \u0142aci\u0144skiego czasownika video (v-id-eo) oraz w greckim terminie \"idea\").<\/p>\n<p>Dodam jeszcze, \u017ce za\u0142o\u017ceniem bada\u0144 historycznych jest, opr\u00f3cz zmys\u0142u krytycznego, inteligencja, w dos\u0142ownym znaczeniu \u0142aci\u0144skiego terminu: intus l\u0115g\u0115re, czyli czyta\u0107 wewn\u0105trz, <strong>zej\u015b\u0107 g\u0142\u0119biej, zachowuj\u0105c przy tym zdolno\u015b\u0107 do rozpatrywania pe\u0142nego spektrum fakt\u00f3w i zdarze\u0144.<\/strong><\/p>\n<p>Dlatego te\u017c, po dokonaniu tego wyja\u015bnienia, <strong>Jak nale\u017cy podej\u015b\u0107 do \"problemu\" historii Jezusa z Nazaretu z punktu widzenia bada\u0144 historycznych?<\/strong>. Jean Guitton<span style=\"color: #800000;\">\u00a0<strong>(1)<\/strong>\u00a0<\/span>francuski filozof katolicki, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoje \u017cycie na badanie postaci Nazarejczyka, opracowa\u0142 <strong>trzy mo\u017cliwe rozwi\u0105zania<\/strong>:<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Krytyka<\/strong>: <a href=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/san-jose-quien-fue-el-padre-carpintero-de-jesus\/\">Jezus z Nazaretu<\/a> Chrze\u015bcija\u0144stwo istnia\u0142o naprawd\u0119, a jego pocz\u0105tki s\u0105 zjawiskiem historycznym, do kt\u00f3rego jednak nale\u017cy odrzuci\u0107 wszelkie cuda i niewyt\u0142umaczalne fakty.<\/li>\n<li><strong>Mityczny<\/strong>Jezus z Nazaretu nigdy nie istnia\u0142 naprawd\u0119. Wszystko, co o nim napisano i powiedziano, jest wymys\u0142em grupy fanatyk\u00f3w.<\/li>\n<li><strong> Rozwi\u0105zanie dla wiary:<\/strong> <a href=\"https:\/\/es.wikipedia.org\/wiki\/Jes%C3%BAs_de_Nazaret\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Jezus z Nazaretu<\/a> nie tylko istnia\u0142, ale wszystko, o czym opowiadaj\u0105 Ewangelie i kanoniczne pisma Nowego Testamentu, odpowiada prawdzie.<\/li>\n<\/ol>\n<h2>Trzy proste pytania dotycz\u0105ce historii Jezusa z Nazaretu<\/h2>\n<h3>Czy Jezus istnia\u0142 naprawd\u0119?<\/h3>\n<p>Na to pierwsze pytanie mo\u017cemy ju\u017c odpowiedzie\u0107 do\u015b\u0107 jednoznacznie: tak. Mo\u017cemy zatem wykluczy\u0107 hipotez\u0119 mityczn\u0105, tzn. \u017ce jest on owocem czyjej\u015b wyobra\u017ani, bior\u0105c pod uwag\u0119 staranne badania jego i jego czas\u00f3w, zw\u0142aszcza w ostatnich dziesi\u0119cioleciach, w zakresie hermeneutyki biblijnej, historiografii, archeologii, lingwistyki i filologii.<span style=\"color: #800000;\"><strong> (2)<\/strong><\/span>.<\/p>\n<h3>Czy to naprawd\u0119 by\u0142o takie wa\u017cne?<\/h3>\n<p>Bez w\u0105tpienia! Przede wszystkim nale\u017cy powiedzie\u0107, \u017ce nasza epoka, epoka \"chrze\u015bcija\u0144ska\", jest liczona dok\u0142adnie od jego narodzin, \"po Chrystusie\". Co wi\u0119cej, jest wielu takich, kt\u00f3rzy, chocia\u017c nie wierz\u0105 w Jezusa jako Boga i chocia\u017c s\u0105 najbardziej nieugi\u0119tymi przeciwnikami chrze\u015bcija\u0144stwa, twierdz\u0105, \u017ce przes\u0142anie Jezusa Chrystusa nie ma sobie r\u00f3wnych w historii.<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: left;\">\"B\u00f3g na krzy\u017cu - czy nadal nie rozumie Pan strasznej my\u015bli, kt\u00f3ra kryje si\u0119 za tym symbolem? Wszystko, co cierpi, co wisi na krzy\u017cu, jest boskie. Wszyscy wisimy na krzy\u017cu, dlatego jeste\u015bmy boscy\".<br \/><em>Friedrich Nietzsche, Antychryst, Proyecto Esp\u00e1rtaco, 2001, str. 47.<\/em><\/li>\n<li style=\"text-align: left;\">\"Je\u015bli spojrze\u0107 na dziecko jako na istot\u0119 ludzk\u0105, mimo braku elementarnych relacji spo\u0142ecznych i kulturowych, to dzieje si\u0119 tak tylko dzi\u0119ki wp\u0142ywowi tradycji judeochrze\u015bcija\u0144skiej i jej specyficznej koncepcji osoby ludzkiej\". <em>Richard Rorty, Obiektywno\u015b\u0107, relatywizm i prawda. Philosophical Papers, Cambridge, 1991. T\u0142umaczenie moje.<\/em><\/li>\n<li style=\"text-align: left;\">\"Chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 rewolucj\u0105, jakiej kiedykolwiek dokona\u0142a ludzko\u015b\u0107: tak wielk\u0105, tak szerok\u0105 i g\u0142\u0119bok\u0105, tak owocn\u0105 w swoich konsekwencjach, tak nieoczekiwan\u0105 i nieodpart\u0105 w realizacji, \u017ce nie dziwi fakt, i\u017c wydawa\u0142o si\u0119 lub mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 cudem, objawieniem z g\u00f3ry, bezpo\u015bredni\u0105 interwencj\u0105 Boga w sprawy ludzkie, kt\u00f3re otrzyma\u0142y od niego zupe\u0142nie nowe prawo i kierunek. <em>Benedetto Croce, Perch\u00e9 non possiamo non dirci cristiani, Centro Pannunzio, Torino, 2008 (str. 14), moje t\u0142umaczenie.<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: left;\">Kim by\u0142 Jezus z Nazaretu?<\/h3>\n<p style=\"text-align: left;\">Trudna odpowied\u017a! Aby odpowiedzie\u0107, mo\u017cemy jedynie spr\u00f3bowa\u0107 zastosowa\u0107 kryteria tego, co zosta\u0142o nazwane trzecim poszukiwaniem (<em>Third Quest<\/em>) na temat \"historycznego Jezusa\" i ograniczy\u0107 si\u0119 do obserwacji i analizy danych, kt\u00f3rymi zaj\u0119li si\u0119 ju\u017c giganci w tej dziedzinie, przez co rozumiem W\u0142och\u00f3w Giuseppe Ricciotti i Vittorio Messori, izraelskiego uczonego (<em>\u017byd<\/em>) David Flusser, Niemiec Joachim Jeremias i inny znakomity Niemiec Joseph Ratzinger, papie\u017c Benedykt XVI.<\/p>\n<p>Eksponenci tego trzeciego badania wychodz\u0105 z za\u0142o\u017cenia sformu\u0142owanego przez Alberta Schweitzera: <strong>nie mo\u017cna ideologicznie odrzuca\u0107 wszystkiego, co ma charakter cudowny w Ewangeliach i w Nowym Testamencie.<\/strong>Praca autora nie jest zgodna z kanonami o\u015bwieceniowego racjonalizmu.<\/p>\n<p>Ponadto, jak dodaje Benedykt XVI w swojej ksi\u0105\u017cce <em>Jezus z Nazaretu <\/em><span style=\"color: #800000;\"><strong>(3)<\/strong><\/span>ograniczenia metody historyczno-krytycznej polegaj\u0105 zasadniczo na \"pozostawieniu s\u0142owa w przesz\u0142o\u015bci\", bez mo\u017cliwo\u015bci uczynienia go \"aktualnym, dzisiejszym\"; na \"traktowaniu s\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rymi si\u0119 ono krzy\u017cuje, jako s\u0142\u00f3w ludzkich\"; wreszcie na \"dalszym dzieleniu ksi\u0105g Pisma \u015awi\u0119tego wed\u0142ug ich \u017ar\u00f3de\u0142, ale bez uznawania za bezpo\u015bredni fakt historyczny jedno\u015bci wszystkich tych pism zwanych 'Bibli\u0105'\".<\/p>\n<p>Mo\u017cna zatem stwierdzi\u0107, \u017ce podstawowym za\u0142o\u017ceniem trzeciego rozwi\u0105zania zaproponowanego przez Jeana Guittona, tj. <em>wiary<\/em>, <strong>to nie tyle wierzy\u0107 na si\u0142\u0119, ile pozostawi\u0107 otwart\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce to, co jest napisane w wykorzystanych \u017ar\u00f3d\u0142ach, jest prawd\u0105.<\/strong>.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-201592 size-full\" title=\"Chrystus_obejmuj\u0105cy_krzy\u017c_(El_Greco,_Museo_del_Prado) historia jezusa z nazaretu\" src=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth.jpg\" alt=\"Cristo_abrazado_a_la_cruz_(El_Greco,_Museo_del_Prado) historia de jesus de nazareth\" width=\"1519\" height=\"1920\" srcset=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth.jpg 1519w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth-237x300.jpg 237w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth-810x1024.jpg 810w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth-119x150.jpg 119w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth-768x971.jpg 768w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth-1215x1536.jpg 1215w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Cristo_abrazado_a_la_cruz_El_Greco_Museo_del_Prado-historia-de-jesus-de-nazareth-9x12.jpg 9w\" sizes=\"(max-width: 1519px) 100vw, 1519px\" \/><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_483\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1423  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_541  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<h2>Nomen omen<\/h2>\n<p>Nasza podr\u00f3\u017c w histori\u0119 Jezusa z Nazaretu nie mo\u017ce rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 od niczego innego, jak od jego imienia, bo nomen omen, zw\u0142aszcza w \u015bwiecie, z kt\u00f3rego pochodzi sam Jezus, czyli w \u015bwiecie staro\u017cytnego Izraela. W j\u0119zyku hebrajskim oba imiona Jezus i Jozue maj\u0105 identyczn\u0105 wymow\u0119 i pisowni\u0119: \u05d9\u05b0\u05d4\u05d5\u05b9\u05e9\u05bb\u05c1\u05e2\u05b7, czyli Yehoshu'a, co oznacza \"B\u00f3g zbawia\".<\/p>\n<p>Jezus by\u0142 \u017bydem i nale\u017ca\u0142 do plemienia Judy, chocia\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w Galilei. I, wed\u0142ug Ewangelii, by\u0142 potomkiem kr\u00f3la Dawida poprzez <strong>jego ojca Josepha. <\/strong>Ojcostwo, kt\u00f3re dla chrze\u015bcijan jest domniemane, poniewa\u017c dla tych ostatnich Jezus narodzi\u0142 si\u0119 z dziewicy o imieniu Maria, kt\u00f3ra zasz\u0142a w ci\u0105\u017c\u0119 za spraw\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego (<em>Dla chrze\u015bcijan B\u00f3g jest jeden, ale jest r\u00f3wnie\u017c tr\u00f3jjedyny, a ta Tr\u00f3jca sk\u0142ada si\u0119 z trzech os\u00f3b o tej samej substancji: Ojca, Syna i Ducha \u015awi\u0119tego.<\/em>) po zapowiedzi anio\u0142a, gdy by\u0142a ju\u017c zar\u0119czona z J\u00f3zefem.<\/p>\n<h2>Gdzie: \u015awiat Jezusa<\/h2>\n<section class=\"comment-content\">\n<div class=\"comment-item comment ng-scope first last\">\n<div class=\"post-content post-emojis\">\n<p class=\"post-comment ng-binding\">Poniewa\u017c trzecie poszukiwanie \"historycznego Jezusa\" k\u0142adzie nacisk na konieczno\u015b\u0107 analizy kontekstu kulturowego, religijnego i j\u0119zykowego, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142, warto o nim nieco wspomnie\u0107, aby pozna\u0107 prawdziw\u0105 histori\u0119 Jezusa Chrystusa.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/section>\n<h3>Sk\u0105d pochodzi\u0142 Jezus?<\/h3>\n<p>Pods\u0142ucha\u0142em, jak niekt\u00f3rzy m\u00f3wili, \u017ce jest \"izraelski\"; inni jednak odpowiadali, \u017ce jest \"palesty\u0144ski\". \u017badne z tych okre\u015ble\u0144 nie jest poprawne, poniewa\u017c Izraelczycy s\u0105 obywatelami obecnego pa\u0144stwa Izrael. <em>(a mog\u0105 to by\u0107 \u017bydzi, arabscy muzu\u0142manie lub chrze\u015bcijanie itd.)<\/em>); Palesty\u0144czycy natomiast to wsp\u00f3\u0142cze\u015bni, arabskoj\u0119zyczni mieszka\u0144cy regionu, kt\u00f3ry dzi\u015b znamy jako<\/p>\n<p>Jezus nie by\u0142 wi\u0119c Izraelit\u0105 (<em>je\u015bli w og\u00f3le, Izraelita<\/em>), ale nawet nie Palesty\u0144czyk\u00f3w, poniewa\u017c Palestyna nie by\u0142a wtedy jeszcze tak nazywana. T\u0119 nazw\u0119 cesarz Hadrian przypisa\u0142 jej dopiero od 135 r. n.e., po zako\u0144czeniu trzeciej wojny \u017cydowskiej, kiedy to staro\u017cytna prowincja Judei, pozbawiona ju\u017c swoich \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w, zosta\u0142a przemianowana, z pogardy dla nich, na Syri\u0119 Palatyni\u0119.<\/p>\n<p>Do tego czasu Palestyna by\u0142a cienkim pasem ziemi, odpowiadaj\u0105cym mniej wi\u0119cej dzisiejszej Strefie Gazy, na kt\u00f3rym znajdowa\u0142o si\u0119 staro\u017cytne filisty\u0144skie Pentapolis, grupa pi\u0119ciu miast, pa\u0144stwo zamieszkane przez indoeuropejskoj\u0119zyczn\u0105 ludno\u015b\u0107 historycznie wrog\u0105 \u017bydom: Filistyn\u00f3w.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku pierwszego wieku naszej ery staro\u017cytne Kr\u00f3lestwo Izraela, podzielone p\u00f3\u017aniej na dwa kr\u00f3lestwa, Izraela i Judy, przesta\u0142o by\u0107 niezale\u017cnym pa\u0144stwem i zosta\u0142o podzielone mi\u0119dzy Jude\u0119 i Jud\u0119. <em>(gdzie ortodoksyjny judaizm by\u0142 najsilniejszy)<\/em>Pozosta\u0142e dwa historyczne regiony, a mianowicie Galilea i Samaria, r\u00f3wnie\u017c podlega\u0142y Rzymowi i by\u0142y zarz\u0105dzane przez praefectus.<\/p>\n<p>Ten ostatni, centralny p\u0142askowy\u017c znany obecnie jako Palestyna, by\u0142 domem dla Samarytan, potomk\u00f3w azjatyckich osadnik\u00f3w sprowadzonych przez Asyryjczyk\u00f3w w V wieku pne, w czasie podboju Kr\u00f3lestwa Izraela.<\/p>\n<p>Notable z tego obszaru zostali deportowani przez Asyryjczyk\u00f3w, podczas gdy proletariusze pozostali na tym obszarze i zmieszali si\u0119 z przybyszami, daj\u0105c pocz\u0105tek kultowi, kt\u00f3ry pocz\u0105tkowo by\u0142 synkretyczny, ale p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 udoskonalony, staj\u0105c si\u0119 monoteistycznym, ale w przeciwie\u0144stwie do \u017cydowskiego. Podczas gdy \u017bydzi uwa\u017cali si\u0119 za prawowitych potomk\u00f3w patriarch\u00f3w i stra\u017cnik\u00f3w przymierza z Jahwe, Prawa i kultu wyznawanego w \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej, Samarytanie, przeciwnie, uwa\u017cali si\u0119 za stra\u017cnik\u00f3w prawdziwego przymierza i kultu i mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na g\u00f3rze Gerizin, w pobli\u017cu miasta Shechen.<\/p>\n<h3>\u00a0<\/h3>\n<h3>Galilea<\/h3>\n<p>By\u0142 to obszar o mieszanej populacji <em>(do dzi\u015b jest w pa\u0144stwie Izrael: w po\u0142owie arabskim, a w po\u0142owie \u017cydowskim).<\/em>: Miasta i miasteczka \u017cydowskie <em>(jak Nazaret, Kana)<\/em> znajdowa\u0142y si\u0119 obok miast o kulturze grecko-rzymskiej, czyli poga\u0144skiej. <em>(np. Sepphoris, Tyberiada, Cezarea Philippi).<\/em><\/p>\n<p>Ta cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci regionu, kt\u00f3ra by\u0142a wyznania i kultury \u017cydowskiej, by\u0142a oczerniana przez mieszka\u0144c\u00f3w Judei, kt\u00f3rzy chlubili si\u0119 tym, \u017ce s\u0105 czystsi i bardziej wyrafinowani ni\u017c niegrzeczni i k\u0142\u00f3tliwi Galilejczycy. Kilka razy w odniesieniu do Jezusa czytamy w Ewangeliach, \u017ce \"nic dobrego nie mo\u017ce wyj\u015b\u0107 z Nazaretu ani z Galilei\".<\/p>\n<p>Mi\u0119dzy innymi nie tylko Ewangelie, ale r\u00f3wnie\u017c nieliczne zachowane pisma rabiniczne z tamtych czas\u00f3w m\u00f3wi\u0105 nam, \u017ce Galilejczycy r\u00f3wnie\u017c byli wy\u015bmiewani za sw\u00f3j spos\u00f3b m\u00f3wienia. Hebrajski i aramejski <em>(lingua franca u\u017cywana na ca\u0142ym \u00f3wczesnym Bliskim Wschodzie, w tym przez Izraelit\u00f3w po deportacji do Babilonu, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w 587 r. p.n.e., w roku zdobycia Jerozolimy i zniszczenia pierwszej \u015bwi\u0105tyni przez Nabuchodonozora).<\/em> Jak wszystkie j\u0119zyki semickie, maj\u0105 wiele liter gard\u0142owych i d\u017awi\u0119k\u00f3w przydechowych lub krtaniowych. A Galilejczycy wymawiali wiele s\u0142\u00f3w w spos\u00f3b uwa\u017cany przez \u017byd\u00f3w za zabawny lub wulgarny.<\/p>\n<p>Na przyk\u0142ad imi\u0119 Jezusa, \u05d9\u05b0\u05d4\u05d5\u05b9\u05e9\u05bb\u05c1\u05e2\u05b7, Yehoshu\u201ba, wymawiano Yeshu, st\u0105d grecka transkrypcja \u0399\u03b7\u03c3\u03bf\u03cd\u03c2 (Yeso\u00fas), a p\u00f3\u017aniej \u0142aci\u0144ska Jes\u00fas i hiszpa\u0144ska Jes\u00fas.<\/p>\n<p>Galilea by\u0142a jednak kr\u00f3lestwem wasalnym Rzymu i rz\u0105dzi\u0142 ni\u0105 Herod Wielki, kr\u00f3l pochodzenia poga\u0144skiego, dos\u0142ownie osadzony na tronie przez Augusta, kt\u00f3remu by\u0142 praktycznie podw\u0142adnym. Herod, znany ze swojego okrucie\u0144stwa, ale i przebieg\u0142o\u015bci, zrobi\u0142 wszystko, aby zdoby\u0107 sympati\u0119 narodu \u017cydowskiego. <em>(a tak\u017ce wszystko, by trzyma\u0107 go z daleka)<\/em> kt\u00f3rzy nigdy go nie zaakceptowali, zw\u0142aszcza \u017ce nie by\u0142 on krwi \u017cydowskiej.<\/p>\n<p>Mi\u0119dzy innymi powi\u0119kszy\u0142 i upi\u0119kszy\u0142 \u015awi\u0105tyni\u0119 w Jerozolimie, kt\u00f3ra zosta\u0142a odbudowana przez nar\u00f3d izraelski po powrocie z niewoli babilo\u0144skiej. Prace nad uko\u0144czeniem budowli trwa\u0142y jeszcze za \u017cycia Jezusa, a zako\u0144czy\u0142y si\u0119 zaledwie kilka lat przed rokiem 70 n.e., kiedy to sanktuarium zosta\u0142o zr\u00f3wnane z ziemi\u0105 podczas niszczenia Jerozolimy przez Rzymian pod wodz\u0105 Tytusa.<\/p>\n<p>Obok, dalej na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, na wschodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, konfederacja dziesi\u0119ciu miast <em>(Dekapolis)<\/em> reprezentowa\u0142a zhellenizowan\u0105 wysp\u0119 kulturow\u0105.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_section et_pb_section_153 et_section_regular\">\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_485\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1428  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_543  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<h2>Ziemia i \"wsp\u00f3\u0142obywatele\" Jezusa<\/h2>\n<p>Kontynuuj\u0105c histori\u0119 Jezusa z Nazaretu, nale\u017cy w tym miejscu przypomnie\u0107, \u017ce w \u00f3wczesnym Izraelu judaizm nie by\u0142 bynajmniej jednolitym blokiem. G\u0142\u00f3wne sekty, czyli szko\u0142y, by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce:<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Saduceusze<\/strong> (hebr. \u05d5\u05b9\u05e7\u05b4\u05d9\u05dd\u05e6\u05b7\u05bc\u05d3\u05bc, \u1e63add\u014dq\u012bm); nazw\u0119 wzi\u0119li od za\u0142o\u017cyciela swojej sekty, \u1e62add\u014dqa, i stanowili klas\u0119 kap\u0142a\u0144sk\u0105 i elit\u0119 tamtych czas\u00f3w. Byli to zamo\u017cni funkcjonariusze religijni, przydzieleni do s\u0142u\u017cby \u015bwi\u0105tynnej, kt\u00f3rzy nie wierzyli w zmartwychwstanie zmar\u0142ych ani w istnienie anio\u0142\u00f3w, demon\u00f3w i duch\u00f3w. Ponadto dla nich jedynym prawem do przestrzegania by\u0142o prawo pisane, zawarte w Torze (\u05ea\u05d5\u05b9\u05e8\u05b8\u05d4), czyli pierwszych pi\u0119ciu ksi\u0119gach Biblii. <em>(Pentateuch)<\/em>.<\/li>\n<li><strong>Faryzeusze<\/strong> (hebr. \u05e4\u05b0\u05bc\u05e8\u05d5\u05bc\u05e9\u05b4\u05c1\u05d9\u05dd, per\u016b\u0161\u012bm, czyli \"oddzielnie\"); byli pobo\u017cnymi obserwatorami prawa, przyzwyczajonymi do skupiania si\u0119 nawet na najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach samego prawa, kt\u00f3re dla nich by\u0142o nie tylko prawem pisanym <em>(Tora)<\/em>ale tak\u017ce i przede wszystkim ustna halacha (\u05d4\u05b2\u05dc\u05b8\u05db\u05b8\u05d4), kt\u00f3ra obejmowa\u0142a najr\u00f3\u017cniejsze dzia\u0142ania \u017cycia cywilnego i religijnego, a zatem rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 od skomplikowanych zasad sk\u0142adania ofiar kultu po mycie naczy\u0144 przed posi\u0142kami.<\/li>\n<li>Faryzeusze byli bardzo podobni do dzisiejszych ultraortodoksyjnych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych w praktyce s\u0105 prekursorami; okre\u015blali si\u0119 jako \"oddzieleni\", poniewa\u017c uwa\u017cali si\u0119 za przeciwnik\u00f3w wszystkiego, co nie by\u0142o czysto \u017cydowskie, tj. ich samych. Wystarczy powiedzie\u0107, \u017ce nazywali mieszka\u0144c\u00f3w miasta \u05d4\u05b8\u05d0\u05b8\u05e8\u05b6\u05e5 \u05e2\u05b7\u05dd <em>(\u201bam ha-are\u1e63, mieszka\u0144cy ziemi, aby nimi gardzi\u0107<\/em>).<\/li>\n<li><strong>Herodianie<\/strong>kt\u00f3rego sensus fidei nie jest do ko\u0144ca jasny, ale kt\u00f3rego lojalno\u015b\u0107 wobec kr\u00f3la Heroda by\u0142a dobrze znana. Musieli te\u017c by\u0107 bardzo blisko saduceuszy, poniewa\u017c ci ostatni stanowili podatn\u0105 na w\u0142adz\u0119 elit\u0119 zar\u00f3wno Heroda, jak i Rzymian, mocno zdeterminowan\u0105 do utrzymania przywilej\u00f3w wynikaj\u0105cych ze status quo.<\/li>\n<li><strong>Doktorzy prawa<\/strong>lub napisa\u0107 <em>(Hebrajski: \u05e1\u05d5\u05e4\u05e8\u05d9\u05dd, \u1e63\u014dfar\u012bm)<\/em>. Stopniowo kodyfikowali to, co da\u0142o si\u0119 uchwali\u0107. Na przyk\u0142ad w czasach Jezusa najbardziej dyskutowan\u0105 kwesti\u0105 w dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych szko\u0142ach rabinicznych wielkich nauczycieli Hillela i Szammaja by\u0142o to, czy wolno je\u015b\u0107 w Szabat jajko zrobione przez kur\u0119. <em>(sobota)<\/em>.<\/li>\n<li><strong>Zealoci, <\/strong>kt\u00f3rych nazwa w j\u0119zyku angielskim pochodzi od greckiego \u03b6\u03b7\u03bb\u03c9\u03c4\u03ae\u03c2, Zealots, ale kt\u00f3rzy w j\u0119zyku hebrajskim byli nazywani \u05d9\u05dd\u05e0\u05d0\u05e7, qana'\u012bm: oba terminy, grecki i hebrajski, oznaczaj\u0105 \"wyznawc\u00f3w\" i odnosz\u0105 si\u0119 do gorliwo\u015bci, z jak\u0105 ta grupa przestrzega\u0142a doktryny judaizmu, nawet w sensie politycznym. <em>(w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w Jezusa jest jeden nazwany Szymonem Kananejczykiem, atrybut, kt\u00f3ry nie odnosi si\u0119 do jego geograficznego pochodzenia, ale do jego przynale\u017cno\u015bci do grupy Qana'\u012bm, czyli Zealot\u00f3w).<\/em>. Rzymianie nazywali ich sicarii, ze wzgl\u0119du na sztylety. <em>(sic\u00e6)<\/em> ukryte pod p\u0142aszczem, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego zabijali tych, kt\u00f3rzy naruszali zasady prawa \u017cydowskiego.<\/li>\n<li><strong>Essenes<\/strong>nigdy nie wspomniane w \u017cydowskich czy chrze\u015bcija\u0144skich pismach, ale m\u00f3wione przez Flawiusza J\u00f3zefusa, Filona, Pliniusza i innych. Stanowili oni co\u015b w rodzaju kongregacji religijnej, skupionej w szczeg\u00f3lno\u015bci wok\u00f3\u0142 Morza Martwego, w pobli\u017cu oazy Ein Guedi. <em>(wioska Qumran, o kt\u00f3rej ju\u017c wspominali\u015bmy, a kt\u00f3r\u0105 nazwali Ya\u1e25ad, czyli wsp\u00f3lnota).<\/em>. \u017byli w celibacie, sztywno oddzieleni od reszty \u015bwiata i odrzucali kult \u015bwi\u0105tynny oraz inne sekty \u017cydowskie jako nieczyste.<\/li>\n<li>Aby do nich do\u0142\u0105czy\u0107, konieczne by\u0142o uko\u0144czenie nowicjatu, po kt\u00f3rym nast\u0119powa\u0142a kr\u00f3lewska przynale\u017cno\u015b\u0107. Byli dos\u0142ownie fanatykami czysto\u015bci rytualnej. <em>(w Qumran odkryto liczne \u0142a\u017anie rytualne).<\/em>Mieli te\u017c awersj\u0119 do kobiet. Nie by\u0142o w\u015br\u00f3d nich w\u0142asno\u015bci prywatnej, a posiadanie broni by\u0142o zabronione. Postawiono hipotez\u0119, \u017ce zar\u00f3wno Jezus, jak i Jan Chrzciciel byli esse\u0144czykami, ale to k\u0142\u00f3ci si\u0119 z uniwersalno\u015bci\u0105 ich przes\u0142ania. <em>(otwarte mi\u0119dzy innymi dla kobiet, co, jak powiedzieli\u015bmy, by\u0142o niedopuszczalne dla samych esse\u0144czyk\u00f3w).<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Tak wi\u0119c by\u0142y to wielkie grupy, na kt\u00f3re dzieli\u0142 si\u0119 judaizm czas\u00f3w Jezusa. Po wielkiej katastrofie w latach 70. i 132. n.e. z doktrynalnego punktu widzenia przetrwali tylko faryzeusze, od kt\u00f3rych wywodzi si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesny judaizm.<\/p>\n<p>Trzeba te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce lud, zwyk\u0142y lud, cho\u0107 w du\u017cej mierze przychylny faryzeuszom, by\u0142 przez nich uwa\u017cany, jak ju\u017c zaznaczyli\u015bmy, za godny pot\u0119pienia.<\/p>\n<p>To w\u0142a\u015bnie do tych ludzi, kt\u00f3rzy s\u0105 wy\u015bmiewani przez ca\u0142\u0105 kap\u0142a\u0144sk\u0105, duchow\u0105 i intelektualn\u0105 elit\u0119 Izraela, zwr\u00f3ci si\u0119 najpierw Jan Chrzciciel, a potem Jezus. I w\u0142a\u015bnie ci ludzie uwierz\u0105 najpierw w poselstwo Nazarejczyka, przeciwko kt\u00f3remu zjednocz\u0105 si\u0119 wrogo nastawieni mi\u0119dzy sob\u0105 faryzeusze, uczeni w Pi\u015bmie i saduceusze.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_487\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1434  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_545  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<h2>Czekaj\u0105c na Mesjasza<\/h2>\n<p>Bardzo szczeg\u00f3lny kompleks staro\u017cytnego Izraela jest kocio\u0142kiem, w kt\u00f3rym gotuje si\u0119 bardzo szczeg\u00f3lne i pobo\u017cne oczekiwanie. <strong>Na kogo Pan czeka?<\/strong> <strong>Do wybawiciela, do namaszczonego przez wszechmog\u0105cego Boga<\/strong> \u017ce tak jak w przypadku Moj\u017cesza, sam B\u00f3g powstanie, aby wyzwoli\u0107 sw\u00f3j lud z niewoli i obcej dominacji.<\/p>\n<p><span class=\"et_pb_image_wrap\"><img decoding=\"async\" class=\"wp-image-131574\" title=\"bo\u017ce narodzenie-jezusa-belena\" src=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/navidad-nacimiento-de-jesus-belen-1.jpg\" sizes=\"(max-width: 800px) 100vw, 800px\" srcset=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/navidad-nacimiento-de-jesus-belen-1.jpg 800w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/navidad-nacimiento-de-jesus-belen-1-300x178.jpg 300w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/navidad-nacimiento-de-jesus-belen-1-768x456.jpg 768w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/navidad-nacimiento-de-jesus-belen-1.jpg 480w\" alt=\"\u00bfDe d\u00f3nde era Jes\u00fas?\" \/><\/span><\/p>\n<p>Tym razem jednak, jak wierzono, jego panowanie nigdy si\u0119 nie sko\u0144czy, poniewa\u017c to<em> (\u05de\u05b8\u05e9\u05b4\u05c1\u05d9\u05d7\u05b7, Ma\u0161\u012ba\u1e25 w j\u0119zyku hebrajskim i \u03a7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03cc\u03c2, Christ\u00f3s w j\u0119zyku greckim: oba s\u0142owa oznaczaj\u0105 \"namaszczony\", bo namaszczony przez Pana na kr\u00f3la po Saulu i jego nast\u0119pca Dawid).<\/em> by\u0142by tylko <a href=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/jesus-o-mahoma-quien-tiene-razon-parte-3\/\">prorok<\/a>Zwoje znad Morza Martwego i oczekiwania esse\u0144czyk\u00f3w z Qumran, pasterza i kap\u0142ana.<\/p>\n<p>To oczekiwanie staje si\u0119 w latach bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105cych narodziny Nazarejczyka coraz bardziej niespokojne: wsz\u0119dzie rozkwitaj\u0105 rzekomi mesjasze, a wraz z nimi bunty systematycznie t\u0142umione we krwi <em>(przypomnij sobie Judasza Galilejczyka w 6-7 r. p.n.e.).<\/em>ale tak\u017ce <strong>kwitn\u0105 pobo\u017cne wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3re na mocy bardzo precyzyjnej przepowiedni oczekuj\u0105 nadej\u015bcia wyzwoliciela<\/strong>.<\/p>\n<p>Wiemy jednak, \u017ce w tym czasie Imperium Rzymskie by\u0142o bardzo stabilne, ale nar\u00f3d izraelski oczekiwa\u0142 z zapa\u0142em, <strong>Uwaga wszystkich w tym ma\u0142ym zak\u0105tku \u015bwiata by\u0142a skupiona na zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 przybyciu Libertadora:<\/strong> Czy zawsze tak by\u0142o? W rzeczywisto\u015bci oczekiwanie na w\u0142adc\u0119 \u015bwiata trwa\u0142o kilka stuleci.<\/p>\n<p>Pierwsze odniesienie znajduje si\u0119 w Ksi\u0119dze Rodzaju <em>(49, 10)\u00a0<\/em> <span style=\"color: #800000;\"><strong>(4)<\/strong><\/span>. Z czasem wi\u0119c,<strong> idea pomaza\u0144ca Pa\u0144skiego, kt\u00f3ry mia\u0142by panowa\u0107 nad Izraelem, nasila si\u0119 i staje si\u0119 coraz bardziej precyzyjna.<\/strong>Ten pomazaniec, ten Mesjasz, mia\u0142 by\u0107 potomkiem Judy, poprzez kr\u00f3la Dawida.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_section et_pb_section_156 et_section_regular\">\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_489\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1439  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_547  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<h3>Daniel, ostatni prorok Starego Testamentu<\/h3>\n<p>Jednak w 587 roku p.n.e. nast\u0105pi\u0142o pierwsze wielkie rozczarowanie: zdobycie Jerozolimy przez Nabuchodonozora, kt\u00f3ry zniszczy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zrabowa\u0142 \u015bwi\u0119te wyposa\u017cenie, deportowa\u0142 ludno\u015b\u0107 Judei do Babilonu i po\u0142o\u017cy\u0142 kres dynastii kr\u00f3l\u00f3w wywodz\u0105cej si\u0119 od Dawida. I oto pojawia si\u0119 prorok o imieniu <strong>Daniel<\/strong>ostatni prorok Starego Testamentu, <strong>kt\u00f3ry przepowiedzia\u0142, \u017ce Mesjasz rzeczywi\u015bcie przyjdzie<\/strong>. W istocie, ich nazwa to Magna Prophetia: w niej <em>(Rozdzia\u0142 2)<\/em> og\u0142asza si\u0119, \u017ce:<\/p>\n<ul>\n<li>B\u00f3g nieba ustanowi kr\u00f3lestwo, kt\u00f3re nigdy nie zostanie zniszczone ani przekazane innemu narodowi, ale b\u0119dzie sta\u0142o na zawsze i rozbije wszystkie te kr\u00f3lestwa na kawa\u0142ki.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Nie tylko to: w rozdz. 7 jest okre\u015blone, \u017ce ten, kto <strong>ma przyj\u015b\u0107 b\u0119dzie \"jak Syn Cz\u0142owieczy\".<\/strong> <em>(w Ewangelii Mateusza, Ewangelii przeznaczonej dla gmin \u017cydowskich w Palestynie, Jezus u\u017cywa podobnego wyra\u017cenia, \"syn cz\u0142owieczy\", oko\u0142o 30 razy, we wszystkich innych Pismach u\u017cywa go tylko raz Daniel).<\/em>.<\/p>\n<p>W rozdz. 9 proroctwo jest jednak wypowiedziane r\u00f3wnie\u017c w kategoriach czasowych:<\/p>\n<ul>\n<li>Siedemdziesi\u0105t tygodni zosta\u0142o wyznaczonych dla Twojego ludu i Twojego \u015bwi\u0119tego miasta, aby po\u0142o\u017cy\u0107 kres ich wyst\u0119pkom i grzechom, aby prosi\u0107 o przebaczenie ich nieprawo\u015bci, aby ustanowi\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 na zawsze, aby zapiecz\u0119towa\u0107 wizje i proroctwa i aby po\u015bwi\u0119ci\u0107 miejsce naj\u015bwi\u0119tsze. Prosz\u0119 dobrze zrozumie\u0107, co nast\u0119puje: Od og\u0142oszenia dekretu nakazuj\u0105cego odbudow\u0119 Jerozolimy do przyj\u015bcia wybranego ksi\u0119cia up\u0142ynie siedem tygodni.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Jak widzimy, przytoczona przed chwil\u0105 przepowiednia jest niezwykle trafna. Jednak dok\u0142adne t\u0142umaczenie hebrajskiego terminu \u05e9\u05b8\u05c1\u05d1\u05bb\u05e2\u05b4\u05c1\u05d1\u05b4\u05a8\u05d9\u05dd <em>(\u0161av\u016b\u201b\u012bm, \"\u0161av\u016b\u201b\" oznaczaj\u0105ce liczb\u0119 7 i \"\u012bm\", kt\u00f3re jest ko\u0144c\u00f3wk\u0105 liczby mnogiej m\u0119skiej)<\/em> nie musi to by\u0107 \"tydzie\u0144\". <em>(co oznacza \u05e2\u05d5\u05ea\u05e9\u05d1\u05d5, \u0161av\u016b\u201b\u014dt, gdzie \"\u014dt\" oznacza \u017ce\u0144sk\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0119 liczby mnogiej)<\/em>ale \"siedemdziesi\u0105t lat\": w praktyce siedemdziesi\u0105t razy siedem lat. \u017bydowscy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Jezusa prawid\u0142owo zrozumieli ten fragment.<\/p>\n<p>Dlatego <strong>Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni badacze nie mogli zrozumie\u0107 dok\u0142adnego wyliczenia czas\u00f3w Daniela.<\/strong>: \u00bf<strong>Kiedy rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres siedemdziesi\u0119ciu i siedemdziesi\u0119ciu lat?<\/strong> Ot\u00f3\u017c ostatnie odkrycia w Qumran pozwoli\u0142y uczonym takim jak Hugh Schonfield, wielki specjalista w badaniu zwoj\u00f3w znad Morza Martwego, wykaza\u0107, \u017ce nie tylko pisma hebrajskie by\u0142y ju\u017c doskonale uformowane w pierwszym wieku naszej ery i identyczne z tym, co czytamy dzisiaj, ale tak\u017ce, \u017ce esse\u0144czycy, podobnie jak wielu im wsp\u00f3\u0142czesnych, ju\u017c wcze\u015bniej obliczyli czas powstania Magna Prophetia. Dla nich siedemdziesi\u0105t siedem lat<\/p>\n<p>Dla nich, siedemdziesi\u0119ciosiedmiolatk\u00f3w <em>(490 lat)<\/em> by\u0142y liczone od 586 r. p.n.e., czyli od pocz\u0105tku wygnania babilo\u0144skiego, a zako\u0144czy\u0142y si\u0119 w 26 r. p.n.e., czyli na pocz\u0105tku ery mesja\u0144skiej. Do tego stopnia, \u017ce od tego czasu, co potwierdzaj\u0105 wykopaliska archeologiczne, nast\u0105pi\u0142 wzrost aktywno\u015bci budowlanej i mieszkaniowej w Qumran.<\/p>\n<p>Dlatego <strong>nie tylko \u017bydzi w ziemi Izraela \u017cywili oczekiwanie, kt\u00f3re nape\u0142nia\u0142o ich nadziej\u0105 i zaczynem<\/strong>. Tacyt i Suetoniusz, pierwszy w Histori\u00e6, a drugi w \u017byciu Wespazjana, r\u00f3wnie\u017c podaj\u0105, \u017ce wielu na Wschodzie, wed\u0142ug ich pism, oczekiwa\u0142o w\u0142adcy pochodz\u0105cego z Judei.<\/p>\n<h3><span style=\"color: revert; font-size: revert; font-weight: revert;\">Gwiazda na Wschodzie? S\u0142ynna \"kometa<\/span><\/h3>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_491\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1445  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_549  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<p>To w\u0142a\u015bnie Wsch\u00f3d dostarcza nam kolejnego elementu przydatnego do zrozumienia, dlaczego oczekiwania mesja\u0144skie by\u0142y tak gor\u0105ce mi\u0119dzy dwiema epokami przed i po Chrystusie, a mianowicie faktu, \u017ce <strong>inne kultury r\u00f3wnie\u017c czeka\u0142y na nadej\u015bcie tego \"dominatora\", o kt\u00f3rym s\u0142yszano ju\u017c nawet w Rzymie<\/strong>.<\/p>\n<p><span class=\"et_pb_image_wrap\"><img decoding=\"async\" class=\"wp-image-131575\" title=\"gwiazda-belen-narodziny-jesusa\" src=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/estrella-de-belen-naciemiento-jesus-1.jpg\" sizes=\"(max-width: 610px) 100vw, 610px\" srcset=\"https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/estrella-de-belen-naciemiento-jesus-1.jpg 610w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/estrella-de-belen-naciemiento-jesus-1-300x212.jpg 300w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/estrella-de-belen-naciemiento-jesus-1.jpg 400w, https:\/\/fundacioncarf.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/estrella-de-belen-naciemiento-jesus-1.jpg 480w\" alt=\"\u00bfQui\u00e9n era Jes\u00fas de Nazaret?\" \/><\/span><\/p>\n<p><strong>Babilo\u0144scy i perscy astrologowie spodziewali si\u0119 jej oko\u0142o 7 lub 6 roku p.n.e.<\/strong> <span style=\"color: #800000;\"><strong>(5)<\/strong><\/span> Dlaczego w\u0142a\u015bnie w takim odst\u0119pie czasu? O tym, \u017ce gwiazda wzesz\u0142a, wiemy z Ewangelii Mateusza (rozdzia\u0142 2).<\/p>\n<h3>Ale czy rzeczywi\u015bcie pojawi\u0142a si\u0119 gwiazda?<\/h3>\n<p><strong>Astronom Kepler wydaje si\u0119 odpowiada\u0107 na to pytanie jako pierwszy, poniewa\u017c w 1603 roku zaobserwowa\u0142 bardzo jasne zjawisko: nie komet\u0119, lecz zbli\u017cenie, czyli koniunkcj\u0119 planet Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb.<\/strong><\/p>\n<p>Kepler dokona\u0142 oblicze\u0144 i ustali\u0142, \u017ce ta sama koniunkcja nast\u0105pi w 7 roku p.n.e.<strong> Znalaz\u0142 r\u00f3wnie\u017c staro\u017cytny komentarz rabiniczny, kt\u00f3ry podkre\u015bla\u0142, \u017ce przyj\u015bcie Mesjasza powinno zbiega\u0107 si\u0119 dok\u0142adnie z czasem tej samej koniunkcji astralnej.<\/strong><\/p>\n<p>Nikt jednak nie da\u0142 wtedy wiary intuicji Keplera, r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce jeszcze wtedy uwa\u017cano, \u017ce Jezus urodzi\u0142 si\u0119 w roku 0. Dopiero w XVIII wieku inny uczony, Friederich Christian M\u00fcnter, luteranin i mason, rozszyfrowa\u0142 Komentarz do Ksi\u0119gi Daniela, ten sam, co \"siedemdziesi\u0105t siedem lat\", w kt\u00f3rym potwierdzono \u017cydowskie przekonanie ujawnione ju\u017c przez Keplera.<\/p>\n<p>Trzeba jednak poczeka\u0107, a\u017c <strong>XIX wieku, aby wyja\u015bni\u0107, co sta\u0142o si\u0119 z tym zaobserwowanym przez Keplera zjawiskiem astronomicznym.<\/strong>Publikacja dw\u00f3ch wa\u017cnych dokument\u00f3w jest jednym z g\u0142\u00f3wnych powod\u00f3w:<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Tabela planetarna,<\/strong> w 1902 roku egipski papirus, na kt\u00f3rym dok\u0142adnie zapisano ruchy planet, a w szczeg\u00f3lno\u015bci, poprzez bezpo\u015bredni\u0105 obserwacj\u0119, koniunkcj\u0119 Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb w roku 7 p.n.e. Okre\u015bla si\u0119 j\u0105 jako bardzo jasn\u0105;<\/li>\n<li><strong>Kalendarz Gwiazd Sippar<\/strong>terakotowa tabliczka zapisana pismem klinowym, pochodzenia babilo\u0144skiego, kt\u00f3ra opisuje ruchy gwiazd w roku 7 p.n.e., roku, w kt\u00f3rym wed\u0142ug babilo\u0144skich astronom\u00f3w koniunkcja ta wyst\u0105pi\u0142a trzykrotnie (29 maja, 1 pa\u017adziernika i 5 grudnia), podczas gdy to samo wydarzenie wyst\u0119puje zwykle raz na 794 lata.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Skoro wi\u0119c w symbolice Babilo\u0144czyk\u00f3w Jowisz reprezentowa\u0142 planet\u0119 w\u0142adc\u00f3w \u015bwiata, Saturn planet\u0119 ochronn\u0105 Izraela, a gwiazdozbi\u00f3r Ryb by\u0142 znakiem ko\u0144ca czas\u00f3w, to nie jest tak absurdalne, aby my\u015ble\u0107, \u017ce magowie <span style=\"color: #800000;\"><strong>(6)<\/strong><\/span>\u00a0 Wsch\u00f3d oczekiwa\u0142, maj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 przewidzenia z niezwyk\u0142\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105, nadej\u015bcia czego\u015b szczeg\u00f3lnego w Judei.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_section et_pb_section_159 et_section_regular\">\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_493\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1450  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_module et_pb_text et_pb_text_551  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<h2>W Betlejem w Judei: dlaczego tutaj?<\/h2>\n<p>Betlejem jest teraz miastem na Zachodnim Brzegu i nie ma w nim nic bukolicznego ani naturalnego. Je\u015bli jednak cofniemy si\u0119 do czas\u00f3w historii Jezusa z Nazaretu, dwa tysi\u0105ce lat temu, to w rzeczywisto\u015bci by\u0142a to ma\u0142a wioska licz\u0105ca kilkaset dusz.<\/p>\n<h3>Czy to w\u0142a\u015bnie tam urodzi\u0142 si\u0119 Jezus, mimo \u017ce jego rodzina mieszka\u0142a w Nazarecie?<\/h3>\n<p>P\u00f3\u017aniej wspomnimy o spisie ludno\u015bci na zlecenie Cezara Augusta, kt\u00f3ry jest jedn\u0105 z odpowiedzi na to pytanie. Co wi\u0119cej, w Betlejem, ma\u0142ym, ale znanym z tego, \u017ce by\u0142o ojczyzn\u0105 kr\u00f3la Dawida, powinien by\u0142, zgodnie z Pismem \u015awi\u0119tym, urodzi\u0107 si\u0119 mesjasz oczekiwany przez nar\u00f3d izraelski.<span style=\"color: #800000;\"><strong>(7)<\/strong><\/span>. Dlatego opr\u00f3cz czasu zar\u00f3wno Izraelici, jak i ich wschodni s\u0105siedzi znali r\u00f3wnie\u017c miejsce, w kt\u00f3rym \"wybawiciel\" narodu \u017cydowskiego przyjdzie na \u015bwiat.<\/p>\n<p>Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce nazwa tej miejscowo\u015bci, z\u0142o\u017cona z dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych termin\u00f3w, oznacza: \"dom chleba\" w j\u0119zyku hebrajskim (\u05d1\u05b5\u05bc\u05bd\u05d9\u05ea = bayt lub be\u1e6f: dom; \u05dc\u05b6\u05a3\u05d7\u05b6\u05dd = le\u1e25em: chleb); \"dom mi\u0119sa\" w j\u0119zyku arabskim (\ufe91\ufef4\ufe96 = bayt lub beyt, dom; \u0644\u064e\u062d\u0652\u0645\u064d = la\u1e25m, mi\u0119so); \"dom ryb\" w staro\u017cytnych j\u0119zykach po\u0142udniowoarabskich. Wszystkie wymienione j\u0119zyki s\u0105 pochodzenia semickiego i w tych j\u0119zykach z tego samego trzyliterowego rdzenia mo\u017cna wyprowadzi\u0107 wiele s\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z pierwotnym znaczeniem rdzenia pochodzenia.<\/p>\n<p>W naszym przypadku, z\u0142o\u017conej nazwy Betlejem, mamy dwa korzenie: b-y-t, od kt\u00f3rego pochodzi Bayt lub Beth; l-\u1e25-m, od kt\u00f3rego pochodzi Le\u1e25em lub La\u1e25m. <strong>We wszystkich przypadkach Bayt\/Beth oznacza dom,<\/strong> na La\u1e25m\/Le\u1e25em zmienia swoje znaczenie w zale\u017cno\u015bci od j\u0119zyka.<\/p>\n<p>Odpowied\u017a le\u017cy w pochodzeniu populacji, do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 te j\u0119zyki. \u017bydzi, podobnie jak Aramejczycy i inne ludy semickie z p\u00f3\u0142nocnego zachodu, \u017cyli na tzw. \u017byznym P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cycu, czyli na du\u017cym obszarze mi\u0119dzy Palestyn\u0105 a Mezopotami\u0105, gdzie mo\u017cliwe by\u0142o rolnictwo i w zwi\u0105zku z tym byli ludem osiad\u0142ym.<\/p>\n<p>Ich g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania by\u0142 zatem chleb, a tak\u017ce owoce pracy na roli. Arabowie byli koczowniczym lub p\u00f3\u0142koczowniczym ludem z p\u00f3\u0142nocnej i \u015brodkowej cz\u0119\u015bci pustynnego P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego.<\/p>\n<p>Dlatego ich g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania by\u0142y polowania i hodowla zwierz\u0105t, co sprawia\u0142o, \u017ce mi\u0119so by\u0142o ich po\u017cywieniem par excellence. Z kolei Arabowie Po\u0142udniowi zamieszkiwali po\u0142udniowe wybrze\u017ca P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego, a ich g\u0142\u00f3wnym po\u017cywieniem by\u0142y ryby. Na tej podstawie mo\u017cemy zrozumie\u0107, dlaczego to samo s\u0142owo, w trzech r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach semickich, ma znaczenie trzech r\u00f3\u017cnych pokarm\u00f3w.<\/p>\n<p>Odpowiednio, <strong>mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Betlejem ma dla r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w pozornie r\u00f3\u017cne, ale w rzeczywisto\u015bci jednoznaczne znaczenie<\/strong>Termin ten oznacza\u0142by nie tyle dom chleba, mi\u0119sa czy ryb, ile raczej<strong> dom prawdziwego po\u017cywienia, ten, bez kt\u00f3rego nie mo\u017cna si\u0119 obej\u015b\u0107, ten, od kt\u00f3rego zale\u017cy Pa\u0144stwa utrzymanie, ten, bez kt\u00f3rego nie mo\u017cna \u017cy\u0107.<\/strong><\/p>\n<p>Co ciekawe, Jezus, m\u00f3wi\u0105c o sobie, powiedzia\u0142: \"Cia\u0142o moje jest prawdziwym pokarmem, a krew moja prawdziwym napojem\". <em>(J 6:51-58) (Gv 6:51-58)<\/em>. To por\u00f3wnanie j\u0119zykowe jest przyk\u0142adem tego, jak filologia mo\u017ce wnie\u015b\u0107 istotny wk\u0142ad w przybli\u017cenie postaci \"historycznego Jezusa\" i zrozumienie jego miejsca w kontek\u015bcie kulturowym.<\/p>\n<p>Dochodzimy jednak do innego punktu: poza spekulacjami filologicznymi i egzegetycznymi.<\/p>\n<h3>Czy Jezus naprawd\u0119 urodzi\u0142 si\u0119 w Betlejem?<\/h3>\n<p>Historia m\u00f3wi, \u017ce ju\u017c w po\u0142owie II wieku \u015bw. Justyn, pochodz\u0105cy z Palestyny, pisa\u0142 o grocie\/stajence w Betlejem, o kt\u00f3rej pami\u0119\u0107 by\u0142a przekazywana z ojca na syna ju\u017c od kilku pokole\u0144. Nawet Origen, autor z III wieku, potwierdza, \u017ce w samym Betlejem chrze\u015bcijanie i niechrze\u015bcijanie znali po\u0142o\u017cenie samej groty.<\/p>\n<h3>\u00a0Dlaczego m\u00f3wimy o \"pami\u0119ci\"?<\/h3>\n<p>Poniewa\u017c cesarz Hadrian, z zamiarem wymazania z pami\u0119ci miejsc \u017cydowskich i judeochrze\u015bcija\u0144skich w nowej prowincji Palestyny po wojnach \u017cydowskich, chcia\u0142 od 132 roku budowa\u0107 poga\u0144skie \u015bwi\u0105tynie dok\u0142adnie na miejscach, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 obiekty staro\u017cytnej wiary tego regionu. <span style=\"color: #800000;\"><strong>(8)<\/strong><\/span>. Potwierdza to \u015bw. Jerome <span style=\"color: #800000;\"><strong>(9)<\/strong><\/span>autor pierwszego \u0142aci\u0144skiego przek\u0142adu ca\u0142ej Biblii, Wulgaty.<em> (Jerome \u017cy\u0142 40 lat w Betlejem)<\/em> i Cyryla Jerozolimskiego <span style=\"color: #800000;\"><strong>(10)<\/strong><\/span>.<\/p>\n<p>Podobnie jak w Jerozolimie, Hadrian kaza\u0142 wznie\u015b\u0107 pos\u0105gi Jowisza i Wenus w miejscu \u015bwi\u0105ty\u0144, aby uczci\u0107 \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie Jezusa. <em>(W mi\u0119dzyczasie Jerozolima zosta\u0142a odbudowana pod nazw\u0105 Aelia Capitolina).<\/em>, <strong>W Betlejem nad grot\u0105, w kt\u00f3rej urodzi\u0142 si\u0119 Jezus, posadzono las po\u015bwi\u0119cony Tammuzowi, czyli Adonisowi.<\/strong><\/p>\n<p>Jednak to w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki wariacji Hadriana o damnatio memori\u00e6 symbole poga\u0144skie sta\u0142y si\u0119 wskaz\u00f3wkami do odnalezienia \u015blad\u00f3w miejsc pochowanych, o kt\u00f3rych pami\u0119\u0107 zawsze by\u0142a zachowana. W ten spos\u00f3b pierwszy cesarz chrze\u015bcija\u0144ski Konstantyn i jego matka Helena zdo\u0142ali znale\u017a\u0107 dok\u0142adne punkty, w kt\u00f3rych znajdowa\u0142y si\u0119 pierwotne domus ecclesi\u00e6. <span style=\"color: #800000;\"><strong>(11)<\/strong><\/span>\u017ce l<strong>P\u00f3\u017aniej sta\u0142y si\u0119 one ko\u015bcio\u0142ami, w kt\u00f3rych czczono i przechowywano pami\u0105tki i relikwie z \u017cycia Jezusa z Nazaretu.<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"et_pb_row et_pb_row_494\">\n<div class=\"et_pb_column et_pb_column_3_5 et_pb_column_1453  et_pb_css_mix_blend_mode_passthrough\">\n<div class=\"et_pb_with_border et_pb_module et_pb_text et_pb_text_552 elemento-firma  et_pb_text_align_left et_pb_bg_layout_light\">\n<div class=\"et_pb_text_inner\">\n<h2>Referencje w ca\u0142ym artykule<\/h2>\n<ol>\n<li>Jean Guitton rozwin\u0105\u0142 swoje trzy \"rozwi\u0105zania\", zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad trzema fazami bada\u0144 historiograficznych nad Jezusem z Nazaretu: pierwsz\u0105, drug\u0105 i trzeci\u0105. Do tego tematu wr\u00f3cimy w przysz\u0142ym artykule.<\/li>\n<li>W artykule po\u015bwi\u0119conym badaniom historiograficznym, metodologii i \u017ar\u00f3d\u0142om na temat Jezusa, zostan\u0105 podane niekt\u00f3re przyk\u0142ady post\u0119pu w odkryciach na temat \"Jezusa historycznego\", stopniowo oddzielanego od \"Chrystusa wiary\" od XVII wieku.<\/li>\n<li>Benedetto XVI, Ges\u00f9 di Nazareth, Doubleday, 2017 (str. 12-13)<\/li>\n<li>\"Nie odejdzie ber\u0142o od Judy ani laska spomi\u0119dzy jego st\u00f3p, dop\u00f3ki nie przyjdzie prawdziwy kr\u00f3l, godny pos\u0142usze\u0144stwa ludu\".<\/li>\n<li>Obecnie badacze prawie powszechnie przyjmuj\u0105, \u017ce rok narodzin Jezusa to 6 p.n.e., co wynika z b\u0142\u0119du mnicha Dionizego Mniejszego, kt\u00f3ry w 533 r. obliczy\u0142 pocz\u0105tek naszej ery od narodzin Chrystusa, ale przesun\u0105\u0142 go o oko\u0142o sze\u015b\u0107 lat.<\/li>\n<li>W j\u0119zyku greckim nazywa si\u0119 ich \u03bc\u03ac\u03b3\u03bf\u03b9, m\u00e1goi, s\u0142owo to pochodzi od staro\u017cytnego perskiego mag\u016bsh, tytu\u0142u zarezerwowanego dla kap\u0142an\u00f3w religii zoroastryjskiej.<\/li>\n<li>\"Ale z ciebie, Betlejem Efraty, ma\u0142ego w\u015br\u00f3d klan\u00f3w Judy, wyjdzie ten, kt\u00f3ry b\u0119dzie rz\u0105dzi\u0142 Izraelem, kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w staro\u017cytnych, czas\u00f3w niepami\u0119tnych. Dlatego B\u00f3g wyda ich w r\u0119ce wroga, a\u017c ta, kt\u00f3ra ma by\u0107 ich matk\u0105, urodzi swoje dziecko, a reszta jej braci powr\u00f3ci do ludu izraelskiego. Ale powstanie jeden, kt\u00f3ry b\u0119dzie ich pasterzowa\u0142 w mocy Pana, w majestacie imienia Pana, Boga ich. B\u0119d\u0105 \u017cyli w bezpiecze\u0144stwie, bo on b\u0119dzie panowa\u0142 nad kra\u0144cami ziemi\" (Micheasza, rozdzia\u0142 5).<\/li>\n<li>W tym czasie rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy judaizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem nie by\u0142o jeszcze ca\u0142kowicie jasne. Szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d pogan, ale tak\u017ce w\u015br\u00f3d judeochrze\u015bcijan, istnia\u0142a tendencja do uwa\u017cania sekty chrze\u015bcija\u0144skiej i \u017cydowskiej za t\u0119 sam\u0105 religi\u0119.<\/li>\n<li>\u015aw. Jerome, Listy, 58 (Ad Paulinum presbyterum), 3.<\/li>\n<li>\u015aw. Cyryl Jerozolimski, Katechezy, 12, 20: \"Jeszcze kilka lat temu miejsce to by\u0142o pokryte lasem\".<\/li>\n<li>Domus ecclesia to dos\u0142ownie dom\/ko\u015bci\u00f3\u0142: pierwsze miejsca chrze\u015bcija\u0144skie by\u0142y w rzeczywisto\u015bci domami, kt\u00f3re powsta\u0142y lub istnia\u0142y wcze\u015bniej, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 miejsca uwa\u017cane za \u015bwi\u0119te (np. dom Maryi w Nazarecie; dom Piotra w Kafarnaum itp.). Wczesne wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skie gromadzi\u0142y si\u0119 tam, aby celebrowa\u0107 swoje obrz\u0119dy. Domy te stopniowo przekszta\u0142ca\u0142y si\u0119 w ma\u0142e ko\u015bcio\u0142y, kt\u00f3re w niekt\u00f3rych przypadkach stawa\u0142y si\u0119 prawdziwymi bazylikami.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Ten szczeg\u00f3lny proces mo\u017cna doskonale zaobserwowa\u0107 w Kafarnaum, gdzie franciszka\u0144scy i izraelscy archeolodzy odkopali to, co jest powszechnie znane jako \"dom Piotra\", czworok\u0105tne pomieszczenie, oko\u0142o o\u015bmiu metr\u00f3w z ka\u017cdej strony, kt\u00f3rego ziemna pod\u0142oga zosta\u0142a pokryta wapnem pod koniec I wieku i polichromowanym brukiem przed V wiekiem. Nad nim wzniesiono o\u015bmioboczny budynek, kt\u00f3ry spoczywa\u0142 na szczycie pomieszczenia z I wieku. Ta procedura bada\u0144 archeologicznych jest identyczna z t\u0105 stosowan\u0105 w Rzymie podczas wykopalisk w Nekropolii Watyka\u0144skiej, pod dzisiejsz\u0105 Bazylik\u0105 \u015awi\u0119tego Piotra lub w Katakumbach San Sebastiano itp.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Gerardo Ferrara<\/strong>Absolwentka historii i nauk politycznych, specjalizuj\u0105ca si\u0119 w tematyce bliskowschodniej.<br>Odpowiedzialny za student\u00f3w na Papieskim Uniwersytecie \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w Rzymie.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>O Jezusie z Nazaretu powiedziano ju\u017c wszystko, a tak\u017ce wszystko, co by\u0142o przeciwne. Pewne jest to, \u017ce jego posta\u0107 by\u0142a kamieniem w\u0119gielnym historii.<br \/>\nCelem tych stron jest pr\u00f3ba przedstawienia kilku pomys\u0142\u00f3w dla tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 podej\u015b\u0107 do jego postaci z historycznego punktu widzenia, odpowiadaj\u0105c w szczeg\u00f3lno\u015bci na kilka pyta\u0144 zadanych mi przez kilku m\u0142odych przyjaci\u00f3\u0142.<br \/>\nPierwszym problemem jest jednak zdefiniowanie, czym jest historia, zw\u0142aszcza w odniesieniu do kwestii \"Jezusa\".<\/p>","protected":false},"author":4,"featured_media":183592,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-183067","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/183067","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=183067"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/183067\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":216317,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/183067\/revisions\/216317"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/183592"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=183067"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=183067"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacioncarf.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=183067"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}